Cmentarz Żołnierzy Polskich na Grabiszynku, Wrocław

Informacje praktyczne

Cmentarz Żołnierzy Polskich na Grabiszynku (znany też jako cmentarz wojskowy Grabiszynek) przy ul. Grabiszyńskiej 294 we Wrocławiu to nieczynna nekropolia wojenna na sztucznym wzgórzu o wysokości 137 m n.p.m. Na obszarze 2,5 hektara spoczywa 604 osób — żołnierzy, partyzantów, robotników przymusowych i ofiar terroru nazistowskiego.

Cmentarz jest nieczynny (nie przeprowadza się nowych pochówków) i pełni funkcję pomnika oraz miejsca pamięci. Teren jest dostępny całorocznie — wejście wolne.

Przed wejściem na cmentarz znajduje się tablica informacyjna z regulaminem i historią nekropolii. Dojście prowadzi od ul. Grabiszyńskiej, na południe od Cmentarza Żołnierzy Włoskich.

Dojazd i komunikacja

Cmentarz położony jest w dzielnicy Oporów, w bezpośrednim sąsiedztwie Parku Grabiszyńskiego. Dojazd komunikacją miejską MPK Wrocław — przystanek „Grabiszyńska Cmentarz”:

• tramwaje: 4, 5, 11, 20
• autobusy: 107, 125, 127, 143, 144, 247, 251, 257, 319

Od przystanku do bramy cmentarza ok. 10 minut piechotą w kierunku południowym (ul. Grabiszyńska 294 znajduje się dalej niż brama Cmentarza Grabiszyńskiego pod nr 333).

Historia cmentarza

Pierwotna lokalizacja (1950–1965)

Początkowo polskich żołnierzy chowano na terenie Cmentarza Grabiszyńskiego III (obecnie Park Grabiszyński). W 1950–1951 powstały tam pierwsze kwatery wojskowe. Po 1958 roku zaczęto sprowadzać prochy żołnierzy 2 Armii Wojska Polskiego, odnajdywane w zbiorowych mogiłach na terenie zachodniej Polski.

W połowie lat 60. zdecydowano o przeniesieniu nekropolii — dotychczasowa lokalizacja nie pozwalała na nadanie jej monumentalnego charakteru, a brak miejsca uniemożliwiał dalsze pochówki.

Budowa kurhanu (1968–1979)

Na nowe miejsce wybrano wzgórze usypane z gruzów zniszczonego podczas oblężenia Festung Breslau (1945). Ten symboliczny gest — przekształcenie miejsca zniszczenia w miejsce pamięci — stał się fundamentem koncepcji architektonicznej.

Projekt cmentarza opracowali Łucja Skomorowska i Tadeusz Teller. Wzgórze uformowano na kształt nieregularnego wieloboku. W 1968–1970 powstała pierwsza część nekropolii, rozbudowana w 1972–1979.

Na cmentarz przeniesiono m.in. prochy jeńców zmarłych w obozach w Pieszycach i Bielawie (w tym kontradmirała Stefana Frankowskiego) oraz bezimienne ofiary zbrodni z terenu Dolnego Śląska.

Pomniki i uzupełnienia po 1989

W 1979 roku w centralnym punkcie cmentarza stanął Pomnik Żołnierzy Wojska Polskiego — dwie betonowe kolumny o wysokości 23 metrów, autorstwa Łucji Skomorowskiej. Pierwotny projekt zakładał również ażurowy krzyż, lecz władze PRL nie wyraziły zgody.

W 1989 roku, przy okazji mszy polowej, postawiono brzozowy żołnierski krzyż. W 2006 roku, w 67. rocznicę powstania Polskiego Państwa Podziemnego, odsłonięto mosiężny ażurowy krzyż o wysokości 6 metrów — symbol wiary, cierpienia i zwycięstwa.

Architektura i układ kwater

Cmentarz zajmuje szczyt i zbocza kurhanu nad rzeką Ślęzą. Układ czterech pól grobowych nawiązuje do kształtu skrzydeł husarskich — unikalne rozwiązanie architektoniczne w skali Polski, symbolizujące tradycję wielkich zwycięstw polskiej husarii.

Kwatery mają formę czworoboków lub wieloboków, składających się z 2–4 rzędów mogił. Wszystkie nagrobki indywidualne mają jednakowy kształt — prostokątna płyta z nazwiskiem, oddzielona od sąsiedniej stylizowanym mieczem grunwaldzkim. Na płytach ofiar niezidentyfikowanych widnieje oznaczenie „NN”.

Przed wejściem na cmentarz ustawiono siedem granitowych bloków z wykutymi rocznikami trwania II wojny światowej (1939–1945).

Główne elementy architektoniczne

• Pomnik Żołnierzy Wojska Polskiego (1979) — dwie kolumny 23 m, proj. Łucja Skomorowska. Płaskorzeźby ze scenami z kampanii wrześniowej i 1945 r.
• Mosiężny ażurowy krzyż (2006) — 6 m wysokości, z przewieszonym całunem symbolizującym zmartwychwstanie
• Siedem bloków granitowych — z rocznikami 1939–1945 przed wejściem
• Tablica pamiątkowa i trzy znicze — u stóp pomnika głównego

Pochowani na cmentarzu — 604 osoby

Spośród 604 pochowanych zidentyfikowano 184 osoby, pozostałe 420 to ofiary anonimowe. Nekropolia dzieli się na cztery kwatery według kategorii pochowanych.

Kwatera I — Żołnierze Kampanii Wrześniowej 1939

72 osoby (61 zidentyfikowanych, 11 NN) — jeńcy wojenni zmarli w niemieckiej niewoli, głównie w obozach w Pieszycach i Bielawie.

Osoba	Stopień	Kim był
Stefan Frankowski (1882–1939)	Kontradmirał	Dowódca Morskiej Obrony Wybrzeża w 1939 r. Patron Marszu Pamięci organizowanego przez IPN Wrocław
Czterej inni oficerowie	Oficerowie	Zidentyfikowani, pochowani obok kmdr. Frankowskiego

Kwatera II — Żołnierze 2 Armii Wojska Polskiego

50 osób (21 zidentyfikowanych, 29 NN) — żołnierze polegli na froncie w latach 1944–1945. Prochy przeniesione ze zbiorowych mogił z terenu zachodniej Polski.

Kwatera III — Żołnierze walki podziemnej i robotnicy przymusowi

200 osób (102 zidentyfikowanych, 98 NN) — partyzanci, żołnierze ruchu oporu oraz cywile deportowani na roboty przymusowe do III Rzeszy.

Kwatera IV — Ofiary terroru hitlerowskiego

282 osoby (wszystkie niezidentyfikowane) — bezimienne ofiary zamordowane w ostatnich miesiącach wojny na Dolnym Śląsku, w tym więźniowie KL Gross-Rosen i robotnicy przymusowi.

Kurhan z gruzów Festung Breslau

To, co wyróżnia Cmentarz Żołnierzy Polskich na tle innych nekropolii wojennych w Polsce, to jego lokalizacja na sztucznym wzgórzu — kurhanie usypanym z gruzów zniszczonego Wrocławia po oblężeniu Festung Breslau (luty–maj 1945).

Wzgórze wznosi się na 137 m n.p.m. nad rzeką Ślęzą. Pierwotnie było wysypiskiem gruzu — milionów ton cegieł, betonu i kamienia z budynków zniszczonego miasta. Przekształcenie tego miejsca w nekropolię wojenną niesie silny symboliczny przekaz: z ruin powstaje miejsce godnego upamiętnienia ofiar tej samej wojny, która te ruiny pozostawiła.

Jest to jedno z niewielu miejsc w Europie, gdzie cmentarz wojenny wznosi się dosłownie na szczątkach zniszczonego miasta.

Projekt „Ziemia Abla” i plany modernizacji

Autorka projektu cmentarza, Łucja Skomorowska-Wilimowska, zaproponowała połączenie terenów cmentarzy wojskowych — polskiego i włoskiego — wspólnym ogrodzeniem. Na wydzielonym terenie miałby powstać ośrodek pamięci pod nazwą „Ziemia Abla”, przeznaczony na uroczystości patriotyczno-religijne.

W planach jest również:

• wyłożenie placu apelowego płytami granitowymi
• wykonanie instalacji oświetleniowej podświetlającej pomnik i krzyż
• ogrodzenie terenu (zgodnie z ustawą z 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych)

Inne nekropolie we Wrocławiu

Pełną listę nekropolii we Wrocławiu znajdziesz na stronie wszystkich cmentarzy we Wrocławiu. Sprawdź nasze przewodniki:

• Cmentarz Grabiszyński — największa czynna nekropolia w mieście, 29 ha, neoromańska kaplica z 1882 r.
• Cmentarz Osobowicki — największa wrocławska nekropolia pod względem powierzchni
• Cmentarz Żołnierzy Włoskich — sąsiadujący cmentarz z I wojny światowej
• Cmentarz Wojskowy na Skowroniej Górze — nekropolia żołnierzy radzieckich z 1945 r.
• Stary Cmentarz Żydowski — muzeum sztuki cmentarnej z grobowcami w stylu mauretańskim
• Cmentarz Świętej Rodziny — zabytkowy cmentarz parafialny z katakumbami