Nowy Cmentarz Żydowski, Wrocław

Informacje praktyczne

Nowy Cmentarz Żydowski przy ul. Lotniczej 19 we Wrocławiu to jedna z największych nekropolii żydowskich w Polsce. Rozciąga się na ponad 11 hektarach w dawnej wsi Cosel (Kozanów), włączonej do Wrocławia w 1928 roku. Jest to jedyny czynny cmentarz żydowski we Wrocławiu — nadal odbywają się tu pochówki.

Nekropolią zarządza Gmina Wyznaniowa Żydowska we Wrocławiu. Cmentarz jest na co dzień zamknięty dla zwiedzających — wizyta wymaga wcześniejszego kontaktu z biurem Gminy.

Kontakt z Gminą Żydowską:

• telefon: 71 791 15 09
• godziny biura: poniedziałek–czwartek 10:00–16:00, piątek 10:00–14:00
• zamknięty w soboty i święta żydowskie

Dojazd

Cmentarz leży przy ul. Lotniczej, w północno-zachodniej części Wrocławia. Dojazd autobusami linii 101, 102, 103 (przystanek „Lotnicza”). Brama wejściowa od strony ul. Lotniczej.

Historia Nowego Cmentarza Żydowskiego

Pierwsze pochówki odbyły się w 1902 roku, gdy Stary Cmentarz Żydowski przy ul. Ślężnej zaczął się zapełniać. Projekt zagospodarowania terenu opracował architekt Paul Ehrlich, a zieleń zaprojektował Hugo Richter — dyrektor wrocławskiego ogrodnictwa miejskiego.

Architektura i układ przestrzenny

Przy bramie wejściowej z dwoma romańskimi filarami stanęły budynki zaprojektowane przez braci Paula i Richarda Ehrlichów:

• po stronie zachodniej — dom przedpogrzebowy z domem modlitwy
• po stronie wschodniej — dwukondygnacyjny budynek administracyjny (kwiaciarnia, kancelaria, mieszkania inspektora i grabarza)

Główna aleja prowadziła od bramy w głąb nekropolii. Pod koniec alei, około 1918 roku, Paul Ehrlich zaprojektował kwaterę żołnierzy poległych w I wojnie światowej z centralnym pomnikiem — tolosem, w którego ścianach wmurowano 8 tablic z nazwiskami 432 żołnierzy (oficerów, podoficerów i szeregowych). W pierwszej połowie lat 20. XX wieku utworzono pole urnowe.

Ohel Miny Ciry Majzel

Na terenie cmentarza stoi ohel — murowany grobowiec z drzwiami, tradycyjnie wznoszony nad grobami cadyków i zasłużonych rabinów. Wrocławski ohel jest unikatem w skali Dolnego Śląska — jedynym takim obiektem w regionie. Co nietypowe, należy do kobiety — Miny Ciry Majzel, co świadczy o jej wyjątkowej pozycji w społeczności.

II wojna światowa — tragedia i zniszczenie

W 1943 roku w budynku administracyjnym urządzono „stację szpitalną” dla kilku rodzin żydowskich i tzw. mischlingów. Na terenie cmentarza chowano więźniów obozu przejściowego w Rybnej oraz wrocławskich filii obozu Gross-Rosen — ich kwatera wojenna do dziś pozostaje nieoznakowana.

W sierpniu 1944 Wehrmacht przejął 18 000 m² cmentarza do celów grzebalnych. W styczniu i lutym 1945 roku pochowano tam w 24 zbiorowych mogiłach około 2500 osób, głównie żołnierzy niemieckich zmarłych w lazarecie. Po wojnie ta część służyła jako miejsce wtórnego pochówku ofiar Festung Breslau — żołnierzy i cywilów ekshumowanych z prowizorycznych mogił w mieście.

W 1999 i 2011 roku szczątki ponad 5600 osób przeniesiono na cmentarz w Nadolicach Wielkich.

Powojenna dewastacja i odbudowa

Po 1945 roku przedwojenna część nekropolii została zdewastowana. Z kilku tysięcy nagrobków ocalało zaledwie około 10%, zachowanych głównie w murze cmentarnym. W latach 70. z inicjatywy ówczesnych władz wyburzono dom przedpogrzebowy i dom modlitwy.

Od 2009 roku Gmina Żydowska we Wrocławiu systematycznie porządkuje teren i poddaje ocalałe nagrobki konserwacji. W 2018 roku na cmentarzu pochowano w wspólnej mogile szczątki ludzkie odkryte podczas badań archeologicznych na dawnym cmentarzu żydowskim przy ul. Gwarnej, a odnalezione fragmenty macew przewieziono na nekropolię przy Lotniczej.

Znane osoby pochowane na Nowym Cmentarzu Żydowskim

Na nekropolii spoczywają wybitni członkowie przedwojennej i powojennej społeczności żydowskiej Wrocławia.

Naukowcy i filozofowie

Osoba	Lata życia	Kim był
Jacob Caro	1836–1904	Historyk, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, autor monumentalnej Geschichte Polens
Jacob Freudenthal	1839–1907	Filozof, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, badacz filozofii starożytnej
Ezechiel Zivier	–	Historyk, badacz dziejów Śląska

Duchowni

Osoba	Lata życia	Kim był
Aron Heppner	1865–1938	Rabin, historyk żydowskich gmin Śląska i Wielkopolski

Artyści i twórcy kultury

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Jakub Rotbaum	1901–1994	Reżyser teatralny, twórca powojennego Teatru Żydowskiego we Wrocławiu
Heinrich Tischler	–	Malarz
Selmar Cerini	–	Tenor
Carl Bibersfeld	–	Poeta

Po 1945 roku cmentarz stał się miejscem spoczynku polskich Żydów osiedlających się we Wrocławiu, co czyni go świadectwem zmian w społeczności żydowskiej miasta.

Architektura nagrobna i asymilacja

Na Nowym Cmentarzu widoczna jest ewolucja form upamiętnienia. Przedwojenne nagrobki obejmują zarówno tradycyjne macewy z hebrajskimi inskrypcjami, jak i monumentalne pomniki rodzinne w stylach secesyjnym, neoklasycystycznym i mauretańskim. Wiele inskrypcji jest dwujęzycznych (hebrajski i niemiecki), co odzwierciedla procesy Haskali — żydowskiego ruchu oświeceniowego.

Na powojennych grobach pionowe macewy ustępują poziomym płytom nagrobnym. Na niektórych nagrobkach pojawiają się fotografie zmarłych — praktyka nietypowa w judaizmie, wprowadzona przez Żydów ze Wschodu. Groby bywają też ozdobione zniczami i sztucznymi kwiatami, co świadczy o wzajemnym przenikaniu się tradycji żydowskiej i polskiej.

Status zabytkowy

Nowy Cmentarz Żydowski został wpisany do rejestru zabytków w 1983 roku pod numerem A/2653/428/Wm. Ochroną objęty jest cały teren nekropolii wraz z zachowanymi nagrobkami i pozostałościami infrastruktury.

Stary Cmentarz Żydowski — Muzeum Sztuki Cmentarnej

Nowy Cmentarz Żydowski stanowi kontynuację Starego Cmentarza Żydowskiego przy ul. Ślężnej 37/39, założonego w 1856 roku. Stary Cmentarz od 1991 roku funkcjonuje jako Muzeum Sztuki Cmentarnej (oddział Muzeum Miejskiego Wrocławia) i jest otwarty dla zwiedzających:

• kwiecień–październik: codziennie 9:00–18:00 (czwartki do 16:00)
• listopad–marzec: codziennie 9:00–16:00
• bezpłatny wstęp w czwartki, pozostałe dni: 10–15 zł
• niedzielne oprowadzania z przewodnikiem w cenie biletu

Na Starym Cmentarzu spoczywa m.in. Ferdinand Lassalle (1825–1864), Ferdinand Julius Cohn (1828–1889), Heinrich Graetz (1817–1891) oraz Auguste Stein (1849–1936) — matka św. Edyty Stein.

Szczegółowy przewodnik: Stary Cmentarz Żydowski (Muzeum Sztuki Cmentarnej)

Inne nekropolie we Wrocławiu

Pełną listę cmentarzy w stolicy Dolnego Śląska znajdziesz na stronie wszystkich cmentarzy we Wrocławiu. Sprawdź nasze przewodniki:

• Cmentarz Grabiszyński — największa nekropolia Wrocławia z kaplicą neoromańską z 1882 roku
• Cmentarz Osobowicki — rozległy cmentarz komunalny z bogatą historią
• Cmentarz Świętej Rodziny na Sępolnie — zabytkowy cmentarz parafialny z katakumbami
• Cmentarz Żołnierzy Włoskich — nekropolia wojenna z I wojny światowej