Cmentarz Parafialny Wszystkich Świętych w Brusach, Brusy

Informacje praktyczne

Cmentarz parafialny Wszystkich Świętych w Brusach leży w narożniku ulic Gdańskiej i ks. Czarnowskiego, przy drodze wojewódzkiej nr 235 z Chojnic do Kościerzyny. To jedyna czynna nekropolia w mieście. Chowani są tu mieszkańcy Brus oraz wsi należących do parafii — Męcikału, Kosobud, Czapiewic, Czyczkowów, Lubni, Czernicy, Zalesia, Żabna, Wielkich i Małych Chełmów oraz kilkunastu mniejszych miejscowości.

Kwatery oznaczono literami — od A do L — a wewnątrz każdej obowiązuje numeracja rzędu i miejsca w rzędzie. Taki zapis (na przykład „sektor J, rząd 7, nr 5”) jednoznacznie wskazuje konkretną mogiłę i tym posługuje się parafialna ewidencja. Na terenie nekropolii działa kaplica pogrzebowa, a całość otacza ceglany mur na kamiennym cokole.

Zarządcą i administratorem jest Parafia pw. Wszystkich Świętych z siedzibą przy ul. Kościelnej 3, 89-632 Brusy, telefon 52 398 22 47, adres poczty elektronicznej [email protected]. Proboszczem jest ks. Jan Flaczyński. Uwaga na częste nieporozumienie: adres parafii to adres kancelarii przy kościele, a nie brama cmentarna — te dwa miejsca dzieli około 300 metrów.

Kancelaria parafialna i formalności pogrzebowe

Wszystkie sprawy cmentarne — rezerwacja miejsca, pochówek, przedłużenie opłaty za grób, zgoda na postawienie nagrobka — załatwia się w kancelarii parafialnej:

Dzień	Godziny
poniedziałek, wtorek	16:30–17:30
środa, czwartek, piątek	10:00–11:00
soboty, niedziele i święta	nieczynne
wakacje (lipiec–sierpień)	po wieczornej mszy, do 19:30

Parafia nie publikuje taryfikatora opłat — wysokość pokładnego i opłaty za przedłużenie prawa do grobu ustala się indywidualnie, w kancelarii. Warto zadzwonić przed wizytą, ponieważ w dni pogrzebów godziny bywają przesunięte.

Dojazd

Do Brus prowadzi droga wojewódzka nr 235 (Chojnice–Kościerzyna), która w mieście biegnie ulicą Gdańską — wprost obok cmentarza. Od strony ul. ks. Czarnowskiego znajduje się drugie wejście. Kto przyjeżdża najpierw pod kościół parafialny przy ul. Kościelnej, ma stamtąd niecałe 300 metrów na południowy zachód. Najbliższa stacja kolejowa to Brusy na linii Chojnice–Kościerzyna.

Trzy miejsca pochówku w Brusach — jak ich nie mylić

W Brusach funkcjonują obok siebie trzy różne obiekty sepulkralne. Mylone są nagminnie, także w opisach internetowych, bo dwa z nich mają ceglany mur i kaplicę.

Obiekt	Gdzie	Czym jest
Cmentarz parafialny	ul. Gdańska / ks. Czarnowskiego	Czynna nekropolia z sektorami A–L, kaplicą pogrzebową i ewidencją grobów. To jej dotyczy ten przewodnik.
Cmentarz przykościelny	ul. Kościelna, wokół kościoła	Dawny teren grzebalny, dziś plac kościelny. Stoi tu pomnik Jana Pawła II z 2008 roku, kaplica przedpogrzebowa i cztery narożne kapliczki wmurowane w parkan. Nowych pochówków się nie prowadzi.
Cmentarz ofiar zbrodni niemieckich 1939–1945	między kościołem a cmentarzem parafialnym	Odrębna kwatera pomordowanych: 23 groby z tabliczkami imiennymi i 2 mogiły nierozpoznane. Pomnik z krzyżem na cokole poświęcono w 1982 roku, wtedy też postawiono nowe ogrodzenie z bramą.

Najciekawszym obiektem placu kościelnego jest kaplica przedpogrzebowa poświęcona 5 maja 1996 roku przez biskupa pelplińskiego Jana Bernarda Szlagę. Z braku miejsca połączono ją z grobowcem ziemiańskiej rodziny Sikorskich z Wielkich Chełmów, wzniesionym w 1930 roku po śmierci szambelana Stanisława Sikorskiego (1855–1929), jednego z czołowych działaczy pracy organicznej na Pomorzu. Fasadę grobowca zachowano w całości i wykorzystano jako główną ścianę wnętrza kaplicy. Odnowiono wtedy dwa witraże — św. Anny i św. Stanisława Kostki — a na drzwiach prowadzących do krypty osadzono rzeźbioną niszę dłuta Krzysztofa Łangowskiego z Czerska z figurą Najświętszego Serca Pana Jezusa.

W narożnej kapliczce placu kościelnego umieszczono w 1986 roku figurę św. Maksymiliana Marii Kolbego wraz z tablicą upamiętniającą męczeństwo bruszan podczas II wojny światowej. Fundatorem był ks. kan. Konrad Goebel — w podzięce za szczęśliwy powrót z obozu koncentracyjnego.

Historia parafii i cmentarza

Parafia sięgająca średniowiecza

Brusy leżą w sercu Zaborów — regionu Kaszub, którego mieszkańcy noszą lokalną nazwę Krëbane. Parafia należy do najstarszych na Pomorzu i powstała najpewniej jeszcze za panowania książąt pomorskich. Pierwsza wzmianka pojawia się w przywileju lokacyjnym wsi na prawie chełmińskim z 1351 roku. Pierwszym znanym z imienia proboszczem był ks. Herman. Kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych jest udokumentowany co najmniej od 1583 roku, a drewnianą świątynię odnotowano już w 1565 roku.

Kolejny kościół — również drewniany, z dębiny i kryty gontem — zaczęto stawiać w 1767 roku, a konsekrowano w 1769, za proboszcza ks. Piotra Nieżorawskiego. W połowie XIX wieku okazał się za ciasny dla parafii liczącej wówczas około 7 tysięcy wiernych.

Kościół neoromański z lat 1876–1879

Budowę obecnej świątyni rozpoczął w 1876 roku ks. Augustyn Wika-Czarnowski (1809–1876), rodem z Małego Gliśna. Nie doczekał końca prac — zmarł 15 grudnia tego samego roku. Dzieło dokończył jego wikariusz, później administrator parafii, prześladowany w czasach kulturkampfu ks. Antoni Graduszewski (1840–1892).

Projekt sporządził Adolf Dankert z Brandenburga. Trójnawowa bryła z dwiema zblokowanymi, strzelistymi wieżami mierzy 60,9 metra długości, 26 metrów szerokości i 12 metrów wysokości. Na dwukondygnacyjnym chórze stoją organy firmy Zauera z Frankfurtu nad Odrą, sprowadzone w 1880 roku — 25 głosów, dwa manuały i pedał. W nawie południowej zachował się barokowy ołtarz „bracki” z XVII wieku, przeniesiony z poprzedniego drewnianego kościoła, z osiemnastowiecznym obrazem Matki Boskiej Szkaplerznej. Kościół wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-1220 dnia 3 lipca 2001 roku.

Nazwisko budowniczego kościoła nosi dziś ulica biegnąca wzdłuż wschodniej granicy cmentarza — ul. ks. Czarnowskiego. Jego grób znajduje się kilkadziesiąt metrów dalej, w sektorze J.

Rozbudowa i remonty nekropolii

Kolejne prace przy cmentarzu układają się w czytelny ciąg:

• 1982 — nowe ogrodzenia i bramy przy cmentarzu parafialnym oraz przy cmentarzu ofiar zbrodni niemieckich; poświęcenie pomnika pomordowanych.
• 1986 — remont kostnicy, odnowienie murowanego parkanu, postawienie nowego krzyża, uporządkowanie ganków i drzewostanu, powiększenie terenu o 0,5 hektara, ogrodzenie nowej części i nasadzenie 100 świerków.
• 2021 — modernizacja ceglanego muru od strony ul. Gdańskiej i wytyczenie dwóch nowych sektorów.

Na kolejne lata parafia zapowiedziała budowę kolumbarium — granit zakupiono, zaprojektowano też rzeźby, które mają się w nim znaleźć — a także renowację ogrodzenia od ul. ks. Czarnowskiego i remont kostnicy.

Najstarszy datowany grób na cmentarzu należy do ks. Wiki-Czarnowskiego i pochodzi z 1876 roku. Data założenia samej nekropolii nie jest znana, ale ten pochówek wyznacza pewną granicę: teren przy dzisiejszej ul. Gdańskiej służył już wtedy jako miejsce pochówku, w czasach gdy nowy kościół dopiero wznoszono.

Znane osoby pochowane na cmentarzu w Brusach

Cmentarz doczekał się pełnej inwentaryzacji geodezyjnej, dzięki czemu przy większości znanych grobów da się podać dokładną lokalizację. Uderza przy tym układ sektora J: rząd 7 to w praktyce kwatera kapłańska, a rząd 13a — kwatera sióstr zakonnych.

Kaszubscy twórcy i działacze

Osoba	Lata życia	Kim był	Lokalizacja grobu
Józef Chełmowski	1934–2013	Mistrz sztuki ludowej, rzeźbiarz, malarz i filozof-samouk z Brus Jagli; zasłużony obywatel gminy Brusy z 1998 roku	Sektor C, rząd 6, nr 28
Jan Karnowski	1886–1939	Pisarz i jeden z czołowych działaczy młodokaszubskich, urodzony w Czarnowie; z zawodu sędzia okręgowy, autor wiersza o bruskim kościele	Sektor J, rząd 5, nr 1

Chełmowski zostawił po sobie zagrodę w Brusach Jagliach, dziś udostępnianą jako skansen jego imienia, oraz kapliczkę z przedstawieniem III upadku Chrystusa z 1982 roku. Karnowskiego pochowano w grobie murowanym, którego inskrypcja podaje także kaszubską formę jego nazwiska — Jan Karnowsczi, kaszëbsczi dzejôrz.

Duchowni — sektor J, rząd 7

Osoba	Lata życia	Kim był	Lokalizacja grobu
ks. Augustyn Wika-Czarnowski	1809–1876	Proboszcz bruski, inicjator budowy obecnego kościoła	Sektor J, rząd 7, nr 5
ks. Franciszek Kitzermann	1868–1943	Proboszcz parafii w Leśnie	Sektor J, rząd 7, nr 6
ks. Bernard Grüning	1869–1956	Długoletni proboszcz parafii w Brusach	Sektor J, rząd 7, nr 7
ks. Bernard Łukaszewicz	1917–1970	Długoletni penitencjarz parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Gdyni	Sektor J, rząd 7, nr 8
ks. Jan Mientki	1926–1984	Kapłan diecezji chełmińskiej	Sektor J, rząd 7, nr 10
ks. Mirosław Gronalewski	1961–1997	Kapłan, zmarł w wieku 36 lat	Sektor J, rząd 7, nr 11
ks. Zdzisław Wyrowiński	1950–2006	Kapłan diecezji pelplińskiej	Sektor J, rząd 7, nr 12

Poza tym rzędem spoczywają: ks. Alojzy Krzoska (1918–2008), kanonik i duszpasterz Polonii we Francji, oraz ks. Stefan Krzoska (1912–1996), radca i długoletni proboszcz Bysławia — obaj w sektorze K, rząd 7, nr 4; ks. Leon Chamier-Gliszczyński (1910–1996), kanonik wyświęcony 2 sierpnia 1936 roku — sektor K, rząd 7, nr 8; ks. Józef Czapiewski (1926–2001) — sektor I, rząd 1, nr 10; ks. Bernard Cysewski (1911–1962) — sektor J, rząd 14; ks. Jan Cysewski (zm. 1925), profesor — sektor D, rząd 2; ks. Stefan Kinka (zm. 1982) — sektor C, rząd 2; ks. Bolesław Łosiński (1906–1969) — sektor A.

Siostry zakonne — sektor J, rząd 13a

Osiem zakonnic w jednym rzędzie to na parafialnym cmentarzu widok rzadki. Wiąże się z obecnością w granicach gminy klasztoru Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek od Pokuty i Miłości Chrześcijańskiej w Orliku.

Osoba	Lata życia	Miejsce w rzędzie
Klarencja Zblewska	1912–1996	nr 1
Agnieszka Kasperska	1906–1994	nr 2
Ludwina Musielak	1911–1994	nr 3
Pelagia Szyca	1905–1993	nr 4
Tofila Czapiewska	1893–1984	nr 5
Karmela Rokosz	1891–1976	nr 6
Alina Kozłowska	1933–2012	nr 7
Genowefa Westfal	1886–1943	nr 7

Osobno, w sektorze E, rząd 4, nr 32, pochowano siostrę misjonarkę Juliannę Buza (1904–1987). W sektorze A leży Agata Żychska, również zakonnica.

Mieszkańcy zasłużeni dla Brus

Osoba	Lata życia	Kim był	Lokalizacja grobu
Alfons Kobyliński	1873–1934	Doktor medycyny	Sektor A, rząd 15, nr 5
Antoni Miszewski	1884–1910	Kandydat medycyny, zmarł w wieku 26 lat	Sektor I, rząd 4, nr 5
Julianna Kiedrowicz	1868–1926	Matka chrzestna bł. ks. Józefa Jankowskiego	Sektor L, rząd 6, nr 3

Ofiary II wojny światowej

Wrzesień 1939 roku i lata okupacji odcisnęły się na bruskiej nekropolii mocniej niż jakikolwiek inny okres. Groby ofiar rozrzucone są po kilku sektorach, a inskrypcje w kilku przypadkach zachowały nawet numery obozowe — szczegół, który rzadko przetrwał na kamieniu.

Osoba	Lata życia	Okoliczności śmierci	Lokalizacja grobu
Bernard Mientka	1901–1939	Poległ w obronie Ojczyzny we wrześniu 1939	Sektor L, rząd 15, nr 3
Edmund Fröhlke	1909–1939	Nauczyciel, zamordowany przez Niemców 18 października 1939	Sektor J, rząd 14, nr 25
Józef Wenda	1890–1940	Profesor, zmarł w obozie Mauthausen	Sektor A, rząd XIII, nr 1
Stefan Kleryk	1916–1942	Auschwitz, numer obozowy 15716	Sektor D, rząd 8, nr 4
Wacław Wyrowiński	1906–1943	Zginął w 1943 roku w Mauthausen	Sektor C, rząd 5, nr 1
Wincenty Kleryk	1912–1945	Auschwitz, numer obozowy 15020	Sektor D, rząd 8, nr 4
Feliks Kunda	1892–1945	Więzień obozu Stutthof	Sektor E, rząd 3, nr 40
Ludwik Szulc	1873–1945	Zginął w obozie Stutthof	Sektor L, rząd 15, nr 2
Alfons Szulc	1918–1945	Zginął w obozie Stutthof	Sektor L, rząd 15, nr 2

Bracia Klerykowie spoczywają w jednym grobie, podobnie jak Ludwik i Alfons Szulcowie, pochowani razem w sektorze L.

Z Brusami związana jest jeszcze jedna ofiara obozów, choć jej grobu tu nie ma. Bł. ks. Józef Jankowski (1910–1941), pallotyn urodzony 17 listopada 1910 roku w Czyczkowach pod Brusami, został aresztowany przez gestapo 16 maja 1941 roku, przewieziony na Pawiak, a po dwóch tygodniach tortur do Auschwitz. Zmarł tam 16 października 1941 roku, mając 31 lat życia i 5 lat kapłaństwa; jego ciało spalono w obozowym krematorium, nie ma więc mogiły ani w Brusach, ani nigdzie indziej. Beatyfikował go Jan Paweł II 13 czerwca 1999 roku w Warszawie, w gronie 108 polskich męczenników, a 16 października 2004 roku ten sam papież ustanowił go patronem miasta i gminy Brusy. Matkę chrzestną błogosławionego, Juliannę Kiedrowicz, pochowano natomiast właśnie tutaj — w sektorze L.

Wyszukiwarka grobów i plan cmentarza

Bruski cmentarz przeszedł pełną inwentaryzację: wykonano pomiar geodezyjny, sporządzono mapę i plany kwater, spisano z natury wszystkie osoby pochowane i uruchomiono system administracji nekropolią. Efektem jest interaktywny plan cmentarza, na którym po kliknięciu w grób wyświetlają się dane pochowanych wraz z miniaturą zdjęcia, oraz wyszukiwarka działająca po imieniu i nazwisku. Osobna zakładka przypomina o osobach zmarłych danego dnia kalendarzowego.

Grób można odnaleźć na dwa sposoby: wpisując nazwisko w wyszukiwarkę albo podając trójkę sektor – rząd – numer w rzędzie. Rekord każdej mogiły zawiera dodatkowo rodzaj grobu (ziemny, murowany), typ (pojedynczy, podwójny) oraz datę ważności opłaty — informację praktyczną dla rodzin, które chcą sprawdzić, czy nie zbliża się termin przedłużenia.

Inne nekropolie w regionie

Bruska nekropolia jest jedynym cmentarzem w granicach miasta — jej kartę znajdziesz też na stronie cmentarzy w Brusach. Najbliższe miejsca pochówku w powiecie chojnickim:

• Cmentarz Parafialny św. Marii Magdaleny w Czersku — największa nekropolia parafialna po wschodniej stronie Zaborów
• Cmentarz Wojenny „Honorowy” w Czersku — kwatera poległych przy ul. Dworcowej
• Cmentarz Komunalny w Chojnicach — główny cmentarz stolicy powiatu
• Cmentarz Wojenny w Chojnicach — założony w 1945 roku przy ul. Kościerskiej
• Cmentarz Parafialny Niepokalanego Poczęcia NMP w Krojantach — przy miejscu słynnej szarży 18 Pułku Ułanów Pomorskich