Stary Cmentarz Ewangelicko-Augsburski św. Mateusza, Łódź

Informacje praktyczne

Stary Cmentarz Ewangelicko-Augsburski św. Mateusza przy ul. Ogrodowej 43 w Łodzi to najlepiej zachowana część zabytkowego kompleksu trójwyznaniowego. Na 9,5 hektara znajdują się najokazalsze mauzolea i kaplice grobowe łódzkich fabrykantów — to jedna z najcenniejszych nekropolii w Polsce pod względem architektury sepulkralnej.

Godziny otwarcia: codziennie od 7:00 do zmroku.

Status: Cmentarz zabytkowy, wpisany do rejestru zabytków. Pochówki w ograniczonym zakresie (wyłącznie w istniejących grobach rodzinnych).

Zarządca: Parafia Ewangelicko-Augsburska św. Mateusza w Łodzi.

Uwaga: Mauzoleum Scheiblera bywa zamknięte — dostęp wewnątrz jest możliwy podczas Europejskich Dni Dziedzictwa, Nocy Muzeów lub po uzgodnieniu z parafią.

Dojazd

Cmentarz leży w centrum Łodzi, w bezpośrednim sąsiedztwie Manufaktury i dworca Łódź Fabryczna.

• Tramwaje: linie 2, 12, 14 — przystanek „Ogrodowa”
• Autobusy: linie 52, 65, 80 — przystanek „Ogrodowa” lub „Zachodnia/Ogrodowa”
• Pieszo: 10 minut od dworca Łódź Fabryczna, 5 minut od Manufaktury

Wejście od ul. Ogrodowej — obok bramy Starego Cmentarza katolickiego św. Józefa i prawosławnego św. Aleksandra Newskiego.

Historia Starego Cmentarza Ewangelickiego

Założenie w ramach kompleksu trójwyznaniowego (1855)

Stary Cmentarz Ewangelicki powstał w 1855 roku jako część wspólnej nekropolii dla trzech wyznań — obok cmentarza katolickiego i prawosławnego. Społeczność ewangelicka (głównie Niemcy) otrzymała wydzielony teren o początkowej powierzchni 3 hektarów.

W połowie XIX wieku Łódź przeżywała gwałtowny rozwój przemysłowy. Niemieccy fabrykanci — luteranie — budowali ogromne zakłady włókiennicze, zatrudniając tysiące robotników. Zamożność tej grupy szybko odbiła się na wyglądzie cmentarza: zamiast skromnych nagrobków zaczęły powstawać monumentalne kaplice grobowe, które konkurowały ze sobą rozmachem i kosztownością.

Rozbudowa i złoty okres (1888–1914)

W latach 1888–1895 cmentarz rozbudowano do obecnych 9,5 hektara — ponad trzykrotnie. To właśnie w tym okresie powstały najsłynniejsze mauzolea:

• 1888 — ukończono mauzoleum Karola Scheiblera, największą prywatną kaplicę cmentarną doby nowożytnej w Polsce
• Kolejne rody fabrykanckie — Grohmanowie, Geyerowie, Biedermanowie, Heinzlowie — wznosili własne kaplice, rywalizując z pomnikiem Scheiblera

Do 1914 roku cmentarz był jednym z najlepiej utrzymanych w Królestwie Polskim. Okazałe aleje, żeliwne ogrodzenia i kamienne rzeźby tworzyły krajobraz bardziej przypominający park rzeźb niż nekropolię.

Upadek i odbudowa (1945–obecnie)

Po II wojnie światowej większość łódzkiej społeczności niemieckiej wyjechała lub została wysiedlona. Cmentarz stracił naturalnych opiekunów. Przez kolejne dekady nagrobki niszczały, a kaplice popadały w ruinę. Kradzieże elementów metalowych i wandalizm pogorszyły sytuację.

Przełom nastąpił dzięki wpisaniu cmentarza do rejestru zabytków i zaangażowaniu Łódzkiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami. Od lat 90. trwają prace konserwatorskie — odrestaurowano m.in. mauzoleum Scheiblera i uporządkowano główne aleje. Cmentarz jest dziś jedną z głównych atrakcji turystycznych Łodzi.

Architektura — kaplice grobowe fabrykantów

Stary Cmentarz Ewangelicki wyróżnia się na tle polskich nekropolii skalą i jakością architektury sepulkralnej. Kaplice grobowe łódzkich przemysłowców to miniaturowe kościoły — budowane przez renomowanych architektów, z materiałów sprowadzanych z całej Europy.

Mauzoleum Karola Scheiblera (1888)

Najważniejszy obiekt cmentarza — i zarazem największy prywatny grobowiec doby nowożytnej w Polsce. Neogotycki budynek o wysokości ponad 15 metrów, zaprojektowany przez architektów Edwarda Lilpopa i Józefa Dziekońskiego (według innych źródeł: Zillmanna i Stegmüllera). Wzniesiony z cegły klinkierowej i piaskowca, z bogatą dekoracją rzeźbiarską.

Wewnątrz znajduje się sarkofag Karola Scheiblera (zm. 1881) — „króla bawełny”, którego fabryki zatrudniały tysiące łodzian. Mauzoleum fundowała jego żona Anna z Wernerów. Obiekt przeszedł gruntowną konserwację i jest dostępny podczas wydarzeń kulturalnych.

Kaplica Grohmanów

Neogotycka kaplica rodu Grohmanów — rodziny, która posiadała jedne z największych zakładów włókienniczych w Łodzi. Ludwik Grohman (1826–1883) był pionierem przemysłu bawełnianego, a jego fabryka przy ul. Tymienieckiego (dziś siedziba Centralnego Muzeum Włókiennictwa) to jeden z najważniejszych zabytków techniki w Polsce.

Kaplica Geyerów

Mauzoleum rodu Geyerów — Ludwik Geyer (1805–1869) uważany jest za pierwszego wielkiego fabrykanta Łodzi. Jego fabryka przy ul. Piotrkowskiej 282 (dziś: „Biała Fabryka” — oddział Centralnego Muzeum Włókiennictwa) rozpoczęła produkcję w 1839 roku jako jedna z pierwszych w mieście.

Inne kaplice i grobowce

Ród	Branża	Obiekt na cmentarzu
Biedermanowie	Fabryki włókiennicze	Neogotycka kaplica grobowa
Heinzlowie	Przemysł, nieruchomości	Okazały grobowiec — Juliusz Heinzel fundował Grand Hotel
Kindermanowie	Przemysł włókienniczy	Kaplica z elementami neoromańskimi
Saenger / Seenger	Handel, bankowość	Monumentalny nagrobek

Znane osoby pochowane na cmentarzu

Stary Cmentarz Ewangelicki to miejsce spoczynku twórców przemysłowej potęgi Łodzi. Większość pochowanych to niemieccy fabrykanci i ich rodziny.

Przemysłowcy

Osoba	Lata życia	Kim był
Karol Scheibler	1820–1881	„Król bawełny”, właściciel największego imperium włókienniczego w Łodzi
Ludwik Grohman	1826–1883	Fabrykant, założyciel zakładów przy ul. Tymienieckiego
Ludwik Geyer	1805–1869	Pierwszy wielki fabrykant Łodzi, pionier przemysłu tekstylnego
Robert Biedermann	1836–1907	Właściciel fabryk włókienniczych
Juliusz Heinzel	1826–1897	Przemysłowiec, fundator Grand Hotelu w Łodzi

Architekci i inżynierowie

Na cmentarzu spoczywają również budowniczowie łódzkich fabryk i rezydencji — architekci i inżynierowie niemieccy, którzy zaprojektowali wiele kamienic i zakładów przy ul. Piotrkowskiej i w okolicach.

Łódzcy fabrykanci — kim byli „królowie bawełny”?

W drugiej połowie XIX wieku Łódź przeżyła bezprecedensowy boom przemysłowy. Z małego miasteczka (800 mieszkańców w 1820) przekształciła się w polskie Manchester — ponad 300 tysięcy mieszkańców w 1900 roku. Motor tej transformacji stanowili niemieccy fabrykanci ewangeliccy, którzy zakładali fabryki włókiennicze na skalę niespotykaną w Królestwie Polskim.

Karol Scheibler przybył do Łodzi w 1854 roku z Nadrenii. W ciągu dwóch dekad zbudował imperium obejmujące przędzalnie, tkalnie, farbiarnię, własną elektrownię i osiedle robotnicze (Księży Młyn). W szczytowym okresie zatrudniał 8 000 robotników. Jego mauzoleum na Starym Cmentarzu Ewangelickim — kosztowniejsze od niejednego kościoła parafialnego — oddaje skalę fortuny i ambicji tych ludzi.

Ich pałace (Poznańskiego przy Ogrodowej, Scheiblera przy Piotrkowskiej, Heinzla przy Piotrkowskiej 104) dziś stanowią ikony łódzkiej architektury. Cmentarz ewangelicki to ich ostatnia „rezydencja” — równie okazała jak te za życia.

Lapidarium i elementy przyrody

Na cmentarzu wydzielono lapidarium — kolekcję ocalonych nagrobków i fragmentów architektonicznych z różnych epok. Różnorodność stylów (neogotyk, neoklasycyzm, secesja) dokumentuje zmiany gustów łódzkiej burżuazji na przestrzeni pół wieku.

Starodrzew cmentarny zasługuje na osobną uwagę:

• klony, wiązy i dęby — wiele drzew ma ponad 100 lat
• bluszcz pospolity oplatający pnie drzew — w 2004 roku uznany za pomnik przyrody
• aleje lipowe tworzące naturalne tunele zieleni

Parkowy charakter cmentarza, zaprojektowanego w stylu angielskim, sprawia, że nawet bez znajomości historii fabrykantów spacer alejkami jest doświadczeniem estetycznym.

Kompleks trójwyznaniowy — trzy cmentarze obok siebie

Stary Cmentarz Ewangelicki jest częścią unikatowego w skali Polski kompleksu trójwyznaniowego, założonego w 1855 roku:

Cmentarz	Powierzchnia	Wyznanie	Charakter
Stary Cmentarz katolicki św. Józefa	największy	rzymskokatolicki	Groby polskiej inteligencji, powstańcy 1863
Stary Cmentarz ewangelicki św. Mateusza	9,5 ha	ewangelicko-augsburski	Mauzolea fabrykantów — Scheiblerów, Grohmanów, Geyerów
Stary Cmentarz prawosławny św. Aleksandra Newskiego	1 ha	prawosławny	Rosyjscy urzędnicy i wojskowi

Proporcje powierzchni trzech cmentarzy (katolicki > ewangelicki > prawosławny) odzwierciedlają strukturę wyznaniową Łodzi, ale okazałość grobowców odwraca ten porządek — najwspanialsze mauzolea stoją właśnie na części ewangelickiej, należącej do najbogatszych mieszkańców miasta.

Inne nekropolie w Łodzi

Pełną listę nekropolii znajdziesz na stronie wszystkich cmentarzy w Łodzi. Sprawdź również:

• Stary Cmentarz katolicki św. Józefa — sąsiednia nekropolia z tego samego kompleksu trójwyznaniowego
• Stary Cmentarz prawosławny św. Aleksandra Newskiego — najmniejsza część kompleksu z krzyżami ośmioramiennymi
• Cmentarz Komunalny Doły — największa czynna nekropolia w Łodzi
• Cmentarz Wojskowy św. Jerzego — kwatery żołnierzy z obu wojen światowych
• Cmentarz Komunalny Zarzew — drugi co do wielkości cmentarz komunalny