Zielona Góra – Cmentarze i Wyszukiwarka Grobów

Historia i rodzaje zielonogórskich cmentarzy

Zielona Góra ma dziś czternaście cmentarzy komunalnych — więcej niż Wrocław, Kraków czy Gdańsk, a przecież jest od nich kilkakrotnie mniejsza. Wyjaśnienie jest administracyjne: 1 stycznia 2015 roku miasto połączyło się z całą otaczającą je gminą wiejską i w jego granicach znalazły się nekropolie kilkunastu wsi. Cztery lata później, 1 maja 2019 roku, dziesięć z nich przejął miejski zarządca. Od tej daty cmentarz w Ochli, Zawadzie czy Jarogniewicach jest formalnie takim samym cmentarzem komunalnym jak główna nekropolia przy ul. Wrocławskiej — z tym samym cennikiem i tą samą administracją.

Druga rzecz, która odróżnia Zieloną Górę od innych dużych miast, jest znacznie bardziej dotkliwa: najstarszych i najcenniejszych nekropolii miasta już nie ma. Cmentarz Zielonego Krzyża, największa i najbogatsza zielonogórska nekropolia, został zlikwidowany w 1966 roku, a na jego miejscu urządzono Park Tysiąclecia. Kirkut przy ul. Wrocławskiej zrównano z ziemią wczesną wiosną 1969 roku. Średniowieczny cmentarz św. Jana w centrum zniknął jeszcze wcześniej. Dzisiejsza mapa cmentarzy Zielonej Góry jest więc mapą powojenną — z jednym wyjątkiem, o którym niżej.

Ostatnia pozycja wymaga uczciwego zastrzeżenia: to nie jest samodzielny cmentarz, tylko kwatera numer 51 wewnątrz Cmentarza Komunalnego Starego. Ma około trzydziestu metrów kwadratowych i opisujemy ją osobno dlatego, że jest miejscem pamięci, którego nikt inny nie katalogizuje — nie dlatego, że jest odrębną nekropolią.

Rok założenia znamy dokładnie tylko w jednym przypadku: 1814, przy kirkucie. To data zakupu parceli przez gminę żydowską, zapisana wprost w rejestrze zabytków. W pozostałych dwudziestu dwóch przypadkach żadne sprawdzone źródło nie podaje konkretnego roku — i wolimy zostawić puste pole niż wpisać liczbę, której nie da się obronić. Dla Łężycy literatura mówi „zapewne XVIII stulecie”, dla Jan „przełom XIX i XX wieku”, a to przedziały, nie lata.

Wszystkimi cmentarzami komunalnymi zarządza Miejski Zakład Pogrzebowy — wyodrębniona organizacyjnie jednostka spółki Zielonogórskie Zakłady Usług Miejskich. Administracja cmentarzy urzęduje w budynku przy ul. Wrocławskiej, tuż obok nekropolii, pod numerem 68 329 20 60; biuro zakładu przy ul. Masarskiej 13 odbiera pod numerem 68 320 22 35, a transport zwłok ma dyżur całodobowy pod numerem 601 798 365.

Jak wyszukać grób w Zielonej Górze?

Zielona Góra ma pod tym względem prostszą sytuację niż większość dużych miast: jeden zarządca obsługuje czternaście z dwudziestu trzech cmentarzy, więc jedna baza obejmuje niemal całe miasto.

1. Zacznij od naszej wyszukiwarki grobów powyżej. Obejmuje wszystkie cmentarze opisane w tym serwisie i pozwala zawęzić wyniki do Zielonej Góry.
2. Cmentarze komunalne mają wspólną ewidencję online, prowadzoną przez Miejski Zakład Pogrzebowy. Jedna wyszukiwarka pokrywa oba obiekty przy ul. Wrocławskiej, Jędrzychów, Chynów i dziesięć cmentarzy sołeckich. Jeśli szukasz kogoś zmarłego po wojnie w granicach dzisiejszego miasta, z bardzo dużym prawdopodobieństwem znajdziesz go właśnie tam.
3. Administracja cmentarzy przy ul. Wrocławskiej (telefon 68 329 20 60) pomoże, gdy ewidencja online nie wystarczy — na przykład przy starszych pochówkach albo przy ustalaniu prawa do grobu.
4. Cmentarz w Suchej jest jedynym cmentarzem w mieście poza zasobem komunalnym. Prowadzi go parafia Matki Bożej Ostrobramskiej z siedzibą w Drzonkowie, telefon 68 327 55 06, i ma własną ewidencję parafialną.
5. Cmentarze poniemieckie — w Krępie, Barcikowicach, Barcikowiczkach i Janach — nie mają żadnej ewidencji. Nie przyjmują pochówków od 1945 roku, a zachowane nagrobki są niemieckie. Szuka się tam wyłącznie fizycznie, po inskrypcjach.

Jeśli szukasz grobu osoby zmarłej przed 1945 rokiem, uprzedzamy: szanse są niewielkie i nie z powodu braku ewidencji. Trzy największe przedwojenne nekropolie miasta zostały zlikwidowane, a szczątki albo przeniesiono do zbiorowej mogiły, albo pozostawiono pod dzisiejszymi parkami. Piszemy o tym w ostatniej sekcji.

Krematorium i pochówki urnowe

W Zielonej Górze nie ma dziś czynnego krematorium. Miejski Zakład Pogrzebowy oferuje kremację jako usługę, ale samego spopielenia dokonuje poza miastem, a w cenniku miejskim nie ma za nie ani jednej pozycji. Zapytanie o obiekty typu krematorium w promieniu obejmującym całą aglomerację nie zwraca żadnego wyniku.

Jest w tym gorzka ironia, bo Zielona Góra miała krematorium wcześniej niż większość polskich miast. Uruchomiono je w 1924 roku na cmentarzu Zielonego Krzyża: piec jednoretortowy firmy Topf z Erfurtu, generator koksowy, temperatura od dziewięciuset do tysiąca stopni, komin ponad siedmiometrowy, sala obrzędowa i sala piecowa. W 1926 roku spopielono tam czterdzieści dwie osoby. Budynek stoi do dziś w Parku Tysiąclecia — po wojnie był pustostanem, w latach sześćdziesiątych mieściło się w nim muzeum ornitologiczne, potem dyskoteka, a w 2014 roku odnowiono go jako miejsce dla organizacji twórczych. Kaplicę z krematorium wpisano do rejestru zabytków w 2022 roku.

Pochówki urnowe są natomiast w cenniku dobrze reprezentowane. Grób ziemny urnowy kosztuje sześćset złotych na dwadzieścia lat, a kolumbarium przy ul. Wrocławskiej ma cztery poziomy nisz o różnych cenach — od pięciu tysięcy dziewięciuset złotych za poziom dolny do dziewięciu tysięcy dwustu za czwarty. Nisze i grobowce murowane sprzedawane są z opłatą bezterminową, w przeciwieństwie do grobów ziemnych rozliczanych na dwadzieścia albo dziesięć lat. To rozróżnienie warto znać przed rozmową w administracji.

Kwatery specjalne i wyznaniowe

Struktura wyznaniowa zielonogórskich cmentarzy jest odbiciem historii miasta, w którym po 1945 roku wymieniła się niemal cała ludność. Pięć z dwudziestu trzech nekropolii to dawne cmentarze ewangelickie — wszystkie nieczynne, wszystkie poniemieckie, żadna nie przyjmuje pochówków od osiemdziesięciu lat.

Dwa z nich leżą w Krępie, pół kilometra od siebie, i to rzadki przypadek, w którym dokładnie wiadomo, który jest starszy: pierwszy przyjmował pochówki do 1896 roku, drugi powstał na przełomie XIX i XX wieku i przejął jego funkcję. Kolejne dwa to nekropolie Barcikowic i Barcikowiczek — dwóch sąsiednich osad dzielących jedną ulicę, co przez lata było źródłem pomyłek w opisach obu obiektów. Piąty, w Janach, dostał w 2013 roku kamień z tablicą, którą postawili dzisiejsi mieszkańcy wsi ku pamięci dawnych.

Osobnym przypadkiem jest dawny cmentarz rodziny Bojanowsky w Nowym Kisielinie — dwa ary w lesie, sto trzydzieści metrów od cmentarza komunalnego wsi. To rodowa nekropolia niemieckich właścicieli majątku, którzy kupili wieś w 1791 roku; najstarsza zachowana płyta upamiętnia osobę urodzoną w 1796. Główny grobowiec jest ruiną, ale piaskowcowe płyty, obelisk i resztki muru oporowego stoją. Jest to najmniejszy obiekt grzebalny w całym mieście.

Dawny cmentarz żydowski przy ul. Wrocławskiej 60a to jedyna zielonogórska nekropolia wpisana do rejestru zabytków i jedyna, której rok założenia znamy na pewno. Parcelę gmina żydowska kupiła 3 grudnia 1814 roku; transakcję prowadził w jej imieniu prawnik Zachariasz Anders, a pierwszym pochowanym był jeszcze tego samego roku Jude Wolf. Spoczywa tam Wilhelm Levysohn (1815–1871), księgarz, wydawca tygodnika „Grünberger Wochenblatt” i poseł do Zgromadzenia Narodowego we Frankfurcie w latach 1848–1849 — najważniejsza postać pochowana na którymkolwiek z cmentarzy dzisiejszej Zielonej Góry. Wpisem do rejestru objęto także dom przedpogrzebowy i murowane ogrodzenie.

Najcenniejszy zabytek architektury cmentarnej stoi natomiast w Łężycy: drewniana kaplica z 1727 roku z dzwonnicą o konstrukcji słupowej, nakrytą gontowym hełmem namiotowym, z dzwonem odlanym w XIX wieku. Kaplica jest wpisana do rejestru zabytków od 1965 roku — sam cmentarz nie, bo dzisiejszy obiekt komunalny urządzono na miejscu starszej, poniemieckiej nekropolii.

Warto też zajrzeć do Zatonia, gdzie stara i nowa warstwa nie wykluczyły się nawzajem. Zachowane ewangelickie nagrobki zebrano tam w lapidarium, a obok stoi kamień upamiętniający niemiecką społeczność wsi, dawniej zwanej Günthersdorf. Cmentarz jest przy tym czynny i przyjmuje bieżące pochówki. Podobne lapidaria urządzono w Drzonkowie i Jarogniewicach.

Cmentarze wojenne — kwatery na Starym Cmentarzu

Zielona Góra nie ma osobnego cmentarza wojennego. Wszystkie miejskie miejsca pamięci skupiły się na jednym obiekcie — Cmentarzu Komunalnym Starym przy ul. Wrocławskiej, i to właśnie ta koncentracja jest tutaj lokalną specyfiką.

Najważniejsza jest kwatera numer 51 — zbiorowa mogiła ofiar niemieckiego terroru z lat 1939–1945, wyodrębniona po wojnie przy porządkowaniu pochówków z terenu miasta i okolic. W rejonie Zielonej Góry działały wtedy podobozy KL Groß-Rosen, między innymi w Przylepie, gdzie od października 1944 roku pracowali przy produkcji wagonów głównie węgierscy Żydzi; obóz ewakuowano pod koniec lutego 1945 roku.

Obok kwatery, przy głównym krzyżu cmentarza, stoi cały zespół tablic pamiątkowych: katyńska, sybiracka, poświęcona Armii Krajowej, powstańcom wielkopolskim, więźniom politycznym okresu stalinowskiego oraz zbiorcza „1939–1945 pamięci pomordowanych”. To odrębne upamiętnienia, nie jedno założenie — powstawały przez kilkadziesiąt lat i razem tworzą coś w rodzaju miejskiego panteonu pamięci.

Na cmentarzach sołeckich wojennych kwater w zasadzie nie ma. Zamiast nich są kamienie i lapidaria upamiętniające dawnych, niemieckich mieszkańców — inny rodzaj pamięci, ale wynikający z tej samej wojny.

Ile kosztuje pochówek w Zielonej Górze?

Tu Zielona Góra różni się od Białegostoku, Gdańska, Krakowa czy Lublina w sposób, który warto zrozumieć przed pójściem do administracji. W tamtych miastach stawki ustala uchwała rady miasta albo zarządzenie prezydenta — akt prawa miejscowego, ogłaszany w wojewódzkim dzienniku urzędowym, z sygnaturą i datą wejścia w życie. W Zielonej Górze cmentarze komunalne prowadzi spółka, a jej cennik jest cennikiem handlowym, publikowanym wyłącznie na stronie zarządcy. Nie ma sygnatury, którą dałoby się zacytować, i nie ma daty ogłoszenia — stawki mogą się zmienić bez publikacji w dzienniku.

Pełne zestawienie — pięć kategorii i trzydzieści jeden pozycji — znajdziesz w sekcji „Cennik cmentarzy” poniżej. Trzy rzeczy, których sam cennik nie tłumaczy:

Opłatę dwudziestoletnią można rozłożyć na raty. Grób osoby dorosłej kosztuje osiemset pięćdziesiąt złotych na dwadzieścia lat, ale można go opłacić w dwóch ratach po czterysta dwadzieścia pięć złotych albo w czterech po dwieście dwanaście i pół — spłacanych w ciągu roku. Uwaga na pułapkę: kwota czterystu dwudziestu pięciu złotych występuje w cenniku dwa razy i znaczy dwie różne rzeczy — raz jest pełną opłatą za grób na dziesięć lat, raz połową opłaty dwudziestoletniej.

Grobowce i nisze kupuje się bezterminowo. Grób murowany jednomiejscowy to siedemnaście tysięcy złotych, grobowiec dwukomorowy — dwadzieścia jeden tysięcy siedemset, a nisza w kolumbarium od pięciu tysięcy dziewięciuset do dziewięciu tysięcy dwustu, zależnie od poziomu. W tych kwotach zawarta jest opłata za miejsce i nie trzeba jej odnawiać co dwadzieścia lat.

Wjazd na cmentarz jest płatny, ale nie dla wszystkich. Samochód osobowy kosztuje pięćdziesiąt pięć złotych, pojazd do dwóch i pół tony — osiemdziesiąt pięć, ciężarowy powyżej tego progu — trzysta. Bezpłatnie wjeżdżają natomiast samochody z osobą z niepełnosprawnością oraz z osobą powyżej siedemdziesiątego piątego roku życia. To rzadko publikowana informacja, a dla wielu rodzin praktycznie najważniejsza pozycja całego cennika.

Czego w cenniku nie ma: kremacji oraz usług pogrzebowych w wąskim sensie — trumny, karawanu, ceremonii. Te zarządca wycenia indywidualnie i nie publikuje.

Cmentarze historyczne i nieistniejące

To najważniejsza część historii cmentarnej Zielonej Góry, choć w terenie prawie niewidoczna. Ustawa z 1959 roku dopuszczała likwidację nekropolii czterdzieści lat po ostatnim pochówku i od początku lat sześćdziesiątych ruszyła ogólnokrajowa akcja porządkowania cmentarnictwa. W Zielonej Górze objęła ona po kolei wszystkie najstarsze obiekty.

Cmentarz Zielonego Krzyża — największa nekropolia miasta, użytkowana od 1626 roku, rozbudowywana w 1851 i w czasie I wojny światowej — został zlikwidowany w 1966 roku. Teren między ulicami Kołłątaja, Bolesława Krzywoustego, Mieszka I, Bolesława Chrobrego, Staszica i Wazów nazwano Parkiem Tysiąclecia i postawiono na nim obelisk. Ekshumowane szczątki przeniesiono do zbiorowej mogiły na cmentarzu w Jędrzychowie — dlatego ten stosunkowo młody obiekt ma dla historii miasta znaczenie nieproporcjonalne do swojej wielkości. Ziemia parku wciąż kryje prochy dawnych mieszkańców. Cały zespół — razem z kaplicą i krematorium oraz grobowcem przemysłowca Georga Beuchelta — wpisano do rejestru zabytków dopiero w marcu 2022 roku.

Cmentarz św. Jana, średniowieczny, użytkowany od XIII do XVIII wieku, leżał między ulicami Podgórną i Kupiecką a placem Matejki. Do rejestru zabytków wpisano w 2022 roku sam teren pocmentarny wraz z fragmentem kamiennego ogrodzenia — to rzadka sytuacja, w której chroni się nie obiekt, tylko miejsce po nim.

Cmentarz św. Trójcy zlikwidowano na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, bez dokładnych ekshumacji; dziś jest tam niewielki park przy rondzie PCK. W rejestrze zabytków nie figuruje.

Kirkut przy ul. Wrocławskiej przetrwał niemiecki nazizm — nie zniszczyli go naziści, tylko powojenna administracja. Zrównano go z ziemią wczesną wiosną 1969 roku, bez ekshumacji, a macewy poszły na utwardzanie dróg; część przerobiono na nowe nagrobki. W 2003 roku teren przekazano Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, a w 2005 na dawnej rezerwie cmentarnej odnaleziono piaskowcowe płyty i złożono je w ocalałym domu przedpogrzebowym.

Poza tym w granicach miasta zostały ślady dawnych cmentarzy poniemieckich w Jeleniowie i Kiełpinie. W Jeleniowie do rejestru zabytków wpisano dziewiętnastowieczną drewnianą dzwonnicę cmentarną; stojąca obok kostnica z przełomu XVIII i XIX wieku ma wpis, ale samego obiektu już nie ma.

Jeśli szukasz nekropolii w innych miastach regionu, opisaliśmy zbiory cmentarzy dla Gorzowa Wielkopolskiego, Żagania, Wschowy, Skwierzyny, Kostrzyna nad Odrą i Słubic.