Cmentarz Żydowski na Bródnie, Warszawa

Informacje praktyczne

Cmentarz Żydowski na Bródnie przy ul. św. Wincentego 15 w dzielnicy Targówek to najstarsza zachowana żydowska nekropolia w Warszawie. Założony w 1780 roku, rozciąga się na 13,5 hektara (pierwotnie 18,5 ha). Do zamknięcia w 1940 roku pochowano tu ok. 250 000 osób — co czyni go największym żydowskim cmentarzem w Polsce pod względem liczby pochowanych.

Wpis do rejestru zabytków: 5 września 2009, nr A-856.

Godziny otwarcia:

• niedziela–czwartek: 10:00–16:00
• piątek: 10:00–14:00
• ostatnie wejście 30 minut przed zamknięciem
• zamknięty w polskie i żydowskie dni świąteczne

Bilet wstępu: 10 zł. Oprowadzanie z przewodnikiem: 100 zł (po polsku, 90 min) / 200 zł (po angielsku, 90 min).

Zarządca: Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie we współpracy z Fundacją Rodziny Nissenbaumów. Kontakt: tel. 22 678 74 53, e-mail: [email protected].

Dojazd i komunikacja

Autobusy miejskie zatrzymują się przy ul. św. Wincentego — w pobliżu Ronda Żaba. Dojazd samochodem — parking ograniczony, warto sprawdzić dostępność miejsc przed wizytą.

Zasady odwiedzania

Zgodnie z tradycją żydowską na grobach zamiast kwiatów kładzie się kamienie — symbol trwałej pamięci. Na terenie cmentarza obowiązuje zakaz spożywania posiłków. Groby odwiedza się tradycyjnie raz do roku, głównie przez najbliższych krewnych.

Historia Cmentarza Żydowskiego na Bródnie

Założenie i początki (XVIII wiek)

Cmentarz powstał w 1780 roku z inicjatywy Szmula Jakubowicza Zbytkowera — wpływowego kupca i bankiera króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zbytkower uzyskał pozwolenie od biskupa płockiego Michała Jerzego Poniatowskiego. Pierwsze pochówki na tym terenie mogły mieć miejsce już od 1743 roku.

W 1784 roku żona założyciela — Gitla Jakubowiczowa — ufundowała ogrodzenie i dom przedpogrzebowy. W 1785 roku powołano bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza, któremu przewodniczył Zbytkower do śmierci w 1801 roku.

Insurekcja kościuszkowska i XIX wiek

W 1794 roku mur cmentarny uległ częściowemu zniszczeniu. Na terenie nekropolii pochowano żołnierzy Pułku Lekkokonnego Starozakonnego, poległych w walkach z Rosjanami. W 1870 roku administrację przejęła Gmina Żydowska w Warszawie, przeprowadzając modernizację infrastruktury.

Zniszczenia wojenne i powojenne

Okupanci niemieccy zdewastowali nekropolię — rabowali macewy i przeznaczali je na materiał budowlany. Kronikarz getta Tadeusz Ringelblum odnotowywał te akty wandalizmu. Ostatnie pogrzeby odbyły się przed zamknięciem cmentarza w listopadzie 1940 roku. Niszczenie trwało również po wojnie — utracono większość oryginalnych nagrobków.

Lapidarium i zabytkowe elementy

Brama główna

Monumentalna brama wzniesiona w latach 80. XX w. przez Fundację Rodziny Nissenbaumów. Pylony zdobią płaskorzeźby wykonane z fragmentów odzyskanych macew — pełni funkcję zarówno wejścia, jak i pomnika upamiętniającego.

Lapidarium

Główna aleja prowadzi do lapidarium, gdzie zebrano ocalałe macewy. Na terenie cmentarza zachowały się również ohele — skromne grobowce cadyków — oraz okazałe mauzolea. Teren podzielony jest na 86 kwater.

Badania archeologiczne (2023)

Pierwsza faza prac topograficznych i archeologicznych (pod nadzorem Komisji Rabinicznej ds. Cmentarzy) pozwoliła na:

• rekonstrukcję trzech oryginalnych alejek
• odkrycie zarysów ścian oheli Jona Melwergera i Fajwke Lewińskiego
• odnalezienie fragmentów dawnego domu przedpogrzebowego
• ustalenie lokalizacji grobów Zbytkowera i Abrahama Sterna
• odzyskanie macew wykorzystywanych jako materiał budowlany w różnych dzielnicach Warszawy

Znane osoby pochowane na Bródnie

Wynalazcy i przedsiębiorcy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Abraham Stern	1762–1842	Wynalazca, konstruktor pierwszych maszyn liczących
Szmul Jakubowicz Zbytkower	ok. 1727–1801	Kupiec, bankier króla Stanisława Augusta, założyciel cmentarza

Zniszczenia wojenne sprawiły, że wiele grobów utraciło oznaczenia — identyfikacja większości z ok. 250 000 pochowanych jest dziś niemożliwa.

Fundacja Rodziny Nissenbaumów — ocalenie nekropolii

W latach 80. XX w. cmentarz znajdował się w stanie skrajnej dewastacji. Fundacja Rodziny Nissenbaumów sfinansowała uporządkowanie terenu, wzniesienie ogrodzenia i monumentalnej bramy. Główną aleję wybrukowano, ustawiając wzdłuż niej kilkadziesiąt macew odnalezionych w mieście.

Inicjatywa wynikała z osobistych doświadczeń Zygmunta Nissenbauma, prezesa Fundacji, który podczas wojny ukrywał się na terenie nekropolii. W 2012 roku cmentarz przekazano Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.

Inne cmentarze w Warszawie

Pełną listę warszawskich nekropolii znajdziesz na stronie cmentarzy w Warszawie. Zobacz również:

• Cmentarz Żydowski na Okopowej — zabytkowa nekropolia żydowska w centrum Warszawy
• Cmentarz Powstańców Warszawy — największa nekropolia wojenna w Polsce
• Cmentarz Prawosławny na Woli — jedyna prawosławna nekropolia w stolicy
• Cmentarz Wojskowy na Powązkach — narodowy panteon bohaterów