Cmentarz Farny w Białymstoku, Białystok

Informacje praktyczne

Cmentarz Farny przy ul. Władysława Raginisa 8 w Białymstoku to jedna z najstarszych nekropolii w mieście. Rozciąga się na obszarze 9 hektarów i pełni funkcję cmentarza parafialnego, należącego do parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

Godziny otwarcia: cmentarz jest dostępny codziennie od świtu do zmierzchu, przez cały rok. Bramy zamykane są po zapadnięciu ciemności — nie obowiązują ściśle wyznaczone godziny. W okresie Wszystkich Świętych godziny otwarcia bywają wydłużone.

Administracja: Biuro zarządu cmentarza pracuje od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00–15:30. Zarządcą jest Parafia pw. Wniebowzięcia NMP w Białymstoku. Kontakt telefoniczny do administracji cmentarza: 729 842 532. Sprawy formalne prowadzi także kancelaria parafialna przy ul. Kościelnej 2. Cmentarz ma charakter parafialny — pochówki odbywają się za zgodą parafii. E-mail kontaktowy: [email protected].

Dojazd na cmentarz: Dojazd ułatwia sprawna komunikacja miejska. W pobliżu bramy głównej na ulicy Raginisa zatrzymują się autobusy BKM (Białostocka Komunikacja Miejska) na liniach: 3, 28, 29 i 108. We Wszystkich Świętych uruchamiane są także specjalne cmentarne linie pospieszne.

Parking i wjazd samochodem

Bezpośredni wjazd samochodem na teren cmentarza dla odwiedzających jest zabroniony. Wózkami inwalidzkimi można jednak poruszać się po nekropolii bez problemu. Każdy przypadek wjazdu pojazdu mechanicznego (np. dla firm kamieniarskich, osób o znacznym stopniu niepełnosprawności) musi zostać uzgodniony i potwierdzony stosowną przepustką w biurze administracyjnym cmentarza (często wiąże się to ze zryczałtowaną opłatą np. na poczet prac kamieniarskich).

Zmotoryzowani goście zmuszeni są korzystać z parkingów miejskich lub zatoczek przy ul. Władysława Raginisa i okolicach, gdzie liczba miejsc, zwłaszcza na początku listopada, bywa mocno ograniczona.

Udogodnienia dla odwiedzających

Na terenie Cmentarza Farnego przygotowano dla odwiedzających podstawowe udogodnienia:

• publiczne toalety usytuowane w okolicy wejść
• rozstawione co pewien dystans na głównych alejkach krany oraz ujęcia wody pozwalające bez problemu umyć pomnik czy zmienić wodę w wazonach
• internetowa wyszukiwarka osób pochowanych i interaktywna mapa (w systemie Grobonet)
• możliwość zlecenia u administratora usług płatnej opieki nad grobami (mycie, sprzątanie, usuwanie liści, odśnieżanie)

Historia Cmentarza Farnego

Cmentarz Farny powstał w 1886 roku z inicjatywy księdza dziekana Wilhelma Szwarca (1837–1915), ówczesnego proboszcza parafii farnej. Ks. Szwarc, wyświęcony w 1861 roku w Wilnie, kierował parafią białostocką od 1880 roku aż do śmierci. To on zadecydował o lokalizacji cmentarza, a całą dokumentację zatwierdzono w Petersburgu — niejedna białostocka delegacja jeździła do stolicy imperium po pozwolenie na budowę.

Założenie nekropolii było odpowiedzią na dynamiczny wzrost liczby mieszkańców Białegostoku w drugiej połowie XIX wieku i wyczerpywanie się miejsc na starszych cmentarzach.

Kaplica cmentarna (1888)

Zaledwie dwa lata po otwarciu cmentarza, w 1888 roku, wzniesiono kaplicę pod wezwaniem Chrystusa Zbawiciela. Obiekt służy do odprawiania nabożeństw żałobnych i stanowi centralny punkt architektoniczny nekropolii. Kaplica przetrwała obie wojny światowe i okres PRL, zachowując pierwotną funkcję liturgiczną.

Kwatery obrońców Białegostoku

Na terenie Cmentarza Farnego znajdują się kwatery wojenne dokumentujące dwa kluczowe momenty w historii miasta:

• Kwatera obrońców z 1920 roku — miejsce spoczynku żołnierzy poległych podczas wojny polsko-bolszewickiej. W sierpniu 1920 roku Białystok został zajęty przez Armię Czerwoną, a walki o miasto pochłonęły wielu obrońców.
• Kwatera obrońców z 1939 roku — groby żołnierzy Wojska Polskiego poległych we wrześniu 1939 roku w obronie Białegostoku i okolic przed agresją niemiecką i sowiecką.

Kwatery są regularnie odwiedzane podczas rocznic i uroczystości patriotycznych. To jedno z niewielu miejsc w Białymstoku, gdzie pamięć o walkach z 1920 i 1939 roku jest upamiętiona w jednym miejscu.

Ks. Wilhelm Szwarc i budowa fary

Założyciel cmentarza — ks. Wilhelm Szwarc — to postać kluczowa dla całego Białegostoku. Oprócz założenia nekropolii (1886) i budowy kaplicy cmentarnej (1888), nadzorował wzniesienie negotyckiej bazyliki farnej w centrum miasta (1900–1907). Jak podkreśla historyk Andrzej Lechowski, legenda głosi, że kościół wyrósł „pod okiem władz carskich”, lecz w rzeczywistości to właśnie ks. Szwarc zadecydował o lokalizacji świątyni i wielokrotnie jeździł do Petersburga po pozwolenia. W 1911 roku obchodzono jego jubileusz — 50 lat kapłaństwa i 40 lat pracy duszpasterskiej w parafii białostockiej. Zmarł w 1915 roku na zapalenie płuc i spoczywa na założonym przez siebie cmentarzu.

Cmentarz w XX i XXI wieku

Na przestrzeni ponad 130 lat funkcjonowania nekropolia stała się miejscem spoczynku ponad 100 osób zasłużonych dla Białegostoku. Monografia Józefa Tadeusza Sosnowskiego „Cmentarz farny w Białymstoku. Historia, indeks pochowanych” (2012, 768 stron) zawiera indeks 62 000 nazwisk pochowanych tu w latach 1887–2011.

Architektura i zabytkowe nagrobki

Cmentarz Farny wyróżnia się bogactwem secesyjnych nagrobków z przełomu XIX i XX wieku:

• płynne, organiczne formy — elementy roślinne i florystyczne zdobią cokoły i tablice
• krzyże stylizowane na gałęzie — ramiona przypominają obcięte konary, symbolizując życie przerwane przedwcześnie
• tablice nagrobne w formie zwojów pergaminu — rozwinięte arkusze kamienia z inskrypcjami
• kute żelazo — ogrodzenia grobów i detale ozdobne wykonane techniką kowalską

Obok secesji występują nagrobki w stylach neogotyckim i neoklasycystycznym, tworząc przekrój od lat 80. XIX wieku do współczesności. Stan zachowania najstarszych monumentów jest zróżnicowany — część wymaga prac konserwatorskich nadzorowanych przez Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Znane osoby pochowane na Cmentarzu Farnym

Na Cmentarzu Farnym spoczywa ponad 100 osób zasłużonych dla Białegostoku i regionu podlaskiego. Poniżej najważniejsze postaci pogrupowane według dziedzin działalności.

Artyści i twórcy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Eugeniusz Kazimirowski	1873–1939	Malarz, autor pierwszego Obrazu Jezusa Miłosiernego namalowanego w 1934 r. w Wilnie na podstawie wizji św. Faustyny Kowalskiej. Urodzony na Podolu, studiował w Krakowie i Monachium. Zmarł 23 września 1939 r. w Białymstoku
Józef Blicharski	1886–1941	Malarz i pedagog, uczeń Józefa Mehoffera i Józefa Pankiewicza. Tworzył pejzaże i portrety. Rozstrzelany przez Sowietów w 1941 roku
Wiktor Wołkow	1942–2012	Fotograf przyrody Podlasia, członek ZPAF od 1973. Ponad 100 wystaw indywidualnych. W 2024 r. otwarto poświęcone mu muzeum w Turośni Kościelnej

Prezydenci i działacze samorządowi

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Józef Karol Puchalski	1862–1924	Pełnił obowiązki prezydenta Białegostoku od lutego do wyborów we wrześniu 1919 roku. Współtwórca Towarzystwa Kredytowego Miasta Białegostoku
Wincenty Hermanowski	1875–1947	Prezydent Białegostoku (1928–1932), farmaceuta, reformator oświaty młodzieżowej
Feliks Filipowicz	zm. 1941	Aptekarz, przewodniczący Rady Miejskiej (1919–1927). Pozyskał amerykańską pomoc żywnościową i pożyczki państwowe dla miasta
Franciszek Malinowski	1846–1918	Radny miejski, inicjator kluczowych inwestycji: osuszenie stawu pałacowego, założenie Parku Miejskiego (1897), budowa tramwaju konnego (1895) i elektrowni (1910)

Duchowni

Osoba	Lata życia	Kim był
Ks. Wilhelm Szwarc	1837–1915	Założyciel cmentarza (1886), budowniczy kaplicy (1888) i bazyliki farnej (1900–1907). Proboszcz i dziekan parafii białostockiej przez 35 lat
Ks. Aleksander Chodyko	1880–1946	Proboszcz parafii farnej w latach 1920–1946. Aresztowany przez Sowietów w czerwcu 1941 r. podczas rewizji kościoła

Działacze społeczni i wydawcy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Antoni Wieczorek	1844–1906	Właściciel odlewni żelaza, filantrop. Jeden z nielicznych polskich przemysłowców-katolików w zdominowanym przez tekstylną społeczność żydowską Białymstoku. Wspierał polskie szkolnictwo
Konstanty Kosiński	1887–1961	Wydawca i redaktor naczelny „Gazety Białostockiej” — jedynego polskojęzycznego pisma w mieście (pierwszy numer: listopad 1912). Organizator szkolnictwa
Jadwiga Klimkiewiczowa z Glińskich	1881–1952	Księgarka, wydawczyni białostockich pocztówek. Jedna z dwóch pierwszych kobiet-radnych w historii Białegostoku

Lekarze i żołnierze

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Dr Irena Białówna	1900–1982	Lekarka, działaczka społeczna. Podczas okupacji prowadziła szpital dziecięcy, współpracowała z AK i Czerwonym Krzyżem. Ocalała z obozu koncentracyjnego
Jan Adasiewicz	1923–1993	Lekarz, żołnierz ZWZ-AK ps. „Victor”

Eugeniusz Kazimirowski — malarz Obrazu Miłosiernego

Najsłynniejszym pochowanym na Cmentarzu Farnym jest Eugeniusz Kazimirowski (1873–1939) — malarz, który w 1934 roku w Wilnie namalował pierwszy Obraz Jezusa Miłosiernego według wskazówek św. Faustyny Kowalskiej i jej spowiednika ks. Michała Sopoćki.

Kazimirowski urodził się na Podolu, kształcił w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz w Monachium. Po wybuchu II wojny światowej znalazł się w Białymstoku, gdzie zmarł 23 września 1939 roku — zaledwie trzy tygodnie po rozpoczęciu działań wojennych. Pochowano go dwa dni później, 25 września.

Jego obraz — z napisem „Jezu, ufam Tobie” — stał się jednym z najważniejszych wizerunków w polskim katolicyzmie, czczonym przez miliony wiernych na całym świecie. Grób Kazimirowskiego na Cmentarzu Farnym jest odwiedzany przez pielgrzymów, szczególnie w Niedzielę Miłosierdzia Bożego.

Tradycje i uroczystości

Wszystkich Świętych i Zaduszki (1–2 listopada) to okres najliczniejszych odwiedzin. Nekropolia rozświetla się tysiącami zniczy, a groby pokrywają chryzantemy i wieńce. Ze względu na parafialny charakter cmentarza, regularnie odprawiane są nabożeństwa za zmarłych w kaplicy pw. Chrystusa Zbawiciela — szczególnie w okresie Wielkiego Postu i w listopadzie.

Przy kwaterach wojennych odbywają się uroczystości państwowe w rocznicę wybuchu II wojny światowej (1 września) i w Święto Niepodległości (11 listopada), z udziałem władz miasta, harcerzy i organizacji kombatanckich.

Cmentarz Farny jest celem spacerów historycznych organizowanych przez lokalne stowarzyszenia — uczestnicy poznają biografie pochowanych tu postaci i historię architektoniczną nagrobków.

Opłaty cmentarne

Cmentarz Farny należy do Rzymskokatolickiej Parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i to ona ustala wysokość opłat. Cennik parafialny nie jest publikowany online — stawki za miejsce, pokładne i zgodę na postawienie nagrobka podaje kancelaria cmentarza przy ul. Raginisa 8, czynna w dni robocze w godzinach 8:00–15:30.

Warto wiedzieć, że uchwała Rady Miasta Białystok o opłatach cmentarnych tego cmentarza nie obejmuje. Stawki ustalone uchwałą nr LXXVII/1082/23 obowiązują wyłącznie na Cmentarzu Miejskim przy ul. Wysockiego 63 oraz w jego filii w Karakulach — czyli na obiektach prowadzonych przez samorządowy zakład budżetowy. Kwoty z miejskiego cennika bywają przywoływane jako „ceny w Białymstoku”, ale na cmentarzach wyznaniowych mają wartość co najwyżej orientacyjną. Pełne zestawienie miejskich stawek znajdziesz na stronie cmentarzy w Białymstoku.

Niezależnie od cmentarza obowiązuje ta sama zasada ustawowa: miejsce pod grób ziemny udostępniane jest na 20 lat, a po tym okresie trzeba wnieść kolejną opłatę, żeby zachować prawo do grobu.

Zdjęcia i mapa cmentarza

Orientacja na 9-hektarowym obszarze ułatwiona jest przez główną aleję przebiegającą od wejścia przez środek nekropolii. Dokładne odnalezienie miejsca spoczynku bliskich umożliwia również interaktywna mapa i wyszukiwarka grobów online.

Inne cmentarze w Białymstoku

Białystok posiada kilka historycznych nekropolii, z których każda ma odrębny charakter:

• Cmentarz Miejski — główny cmentarz komunalny (od 1939), wielowyznaniowy, 14,4 ha
• Cmentarz św. Rocha — nekropolia na Wysokim Stoczku (od 1927), uznawana za najpiękniejszą w mieście
• Cmentarz Prawosławny na Jaroszówce — najstarsza nekropolia (od 1882), z zabytkową cerkwią
• Cmentarz Żydowski przy ul. Wschodniej — zamknięty od 1973, ok. 5000 zachowanych nagrobków