Cmentarz Farny w Białymstoku, Białystok

Informacje praktyczne

Cmentarz Farny przy ul. Władysława Raginisa 8 w Białymstoku to jedna z najstarszych nekropolii w mieście. Rozciąga się na obszarze 9 hektarów i pełni funkcję cmentarza parafialnego, należącego do parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

Godziny otwarcia: cmentarz jest dostępny codziennie od świtu do zmierzchu, przez cały rok. Bramy zamykane są po zapadnięciu ciemności — nie obowiązują ściśle wyznaczone godziny. W okresie Wszystkich Świętych godziny otwarcia bywają wydłużone.

Administracja: Biuro zarządu cmentarza pracuje od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00–15:30. Zarządcą jest Parafia pw. Wniebowzięcia NMP w Białymstoku. Kontakt telefoniczny do administracji: 85 741 58 90. Cmentarz ma charakter parafialny — pochówki odbywają się za zgodą parafii. E-mail kontaktowy: [email protected].

Dojazd na cmentarz: Dojazd ułatwia sprawna komunikacja miejska. W pobliżu bramy głównej na ulicy Raginisa zatrzymują się autobusy BKM (Białostocka Komunikacja Miejska) na liniach: 3, 28, 29 i 108. We Wszystkich Świętych uruchamiane są także specjalne cmentarne linie pospieszne.

Parking i wjazd samochodem

Bezpośredni wjazd samochodem na teren cmentarza dla odwiedzających jest zabroniony. Wózkami inwalidzkimi można jednak poruszać się po nekropolii bez problemu. Każdy przypadek wjazdu pojazdu mechanicznego (np. dla firm kamieniarskich, osób o znacznym stopniu niepełnosprawności) musi zostać uzgodniony i potwierdzony stosowną przepustką w biurze administracyjnym cmentarza (często wiąże się to ze zryczałtowaną opłatą np. na poczet prac kamieniarskich).

Zmotoryzowani goście zmuszeni są korzystać z parkingów miejskich lub zatoczek przy ul. Władysława Raginisa i okolicach, gdzie liczba miejsc, zwłaszcza na początku listopada, bywa mocno ograniczona.

Udogodnienia dla odwiedzających

Na terenie Cmentarza Farnego przygotowano dla odwiedzających podstawowe udogodnienia:

• publiczne toalety usytuowane w okolicy wejść
• rozstawione co pewien dystans na głównych alejkach krany oraz ujęcia wody pozwalające bez problemu umyć pomnik czy zmienić wodę w wazonach
• internetowa wyszukiwarka osób pochowanych i interaktywna mapa (w systemie Grobonet)
• możliwość zlecenia u administratora usług płatnej opieki nad grobami (mycie, sprzątanie, usuwanie liści, odśnieżanie)

Historia Cmentarza Farnego

Cmentarz Farny powstał w 1886 roku z inicjatywy księdza dziekana Wilhelma Szwarca (1837–1915), ówczesnego proboszcza parafii farnej. Ks. Szwarc, wyświęcony w 1861 roku w Wilnie, kierował parafią białostocką od 1880 roku aż do śmierci. To on zadecydował o lokalizacji cmentarza, a całą dokumentację zatwierdzono w Petersburgu — niejedna białostocka delegacja jeździła do stolicy imperium po pozwolenie na budowę.

Założenie nekropolii było odpowiedzią na dynamiczny wzrost liczby mieszkańców Białegostoku w drugiej połowie XIX wieku i wyczerpywanie się miejsc na starszych cmentarzach.

Kaplica cmentarna (1888)

Zaledwie dwa lata po otwarciu cmentarza, w 1888 roku, wzniesiono kaplicę pod wezwaniem Chrystusa Zbawiciela. Obiekt służy do odprawiania nabożeństw żałobnych i stanowi centralny punkt architektoniczny nekropolii. Kaplica przetrwała obie wojny światowe i okres PRL, zachowując pierwotną funkcję liturgiczną.

Kwatery obrońców Białegostoku

Na terenie Cmentarza Farnego znajdują się kwatery wojenne dokumentujące dwa kluczowe momenty w historii miasta:

• Kwatera obrońców z 1920 roku — miejsce spoczynku żołnierzy poległych podczas wojny polsko-bolszewickiej. W sierpniu 1920 roku Białystok został zajęty przez Armię Czerwoną, a walki o miasto pochłonęły wielu obrońców.
• Kwatera obrońców z 1939 roku — groby żołnierzy Wojska Polskiego poległych we wrześniu 1939 roku w obronie Białegostoku i okolic przed agresją niemiecką i sowiecką.

Kwatery są regularnie odwiedzane podczas rocznic i uroczystości patriotycznych. To jedno z niewielu miejsc w Białymstoku, gdzie pamięć o walkach z 1920 i 1939 roku jest upamiętiona w jednym miejscu.

Ks. Wilhelm Szwarc i budowa fary

Założyciel cmentarza — ks. Wilhelm Szwarc — to postać kluczowa dla całego Białegostoku. Oprócz założenia nekropolii (1886) i budowy kaplicy cmentarnej (1888), nadzorował wzniesienie negotyckiej bazyliki farnej w centrum miasta (1900–1907). Jak podkreśla historyk Andrzej Lechowski, legenda głosi, że kościół wyrósł „pod okiem władz carskich”, lecz w rzeczywistości to właśnie ks. Szwarc zadecydował o lokalizacji świątyni i wielokrotnie jeździł do Petersburga po pozwolenia. W 1911 roku obchodzono jego jubileusz — 50 lat kapłaństwa i 40 lat pracy duszpasterskiej w parafii białostockiej. Zmarł w 1915 roku na zapalenie płuc i spoczywa na założonym przez siebie cmentarzu.

Cmentarz w XX i XXI wieku

Na przestrzeni ponad 130 lat funkcjonowania nekropolia stała się miejscem spoczynku ponad 100 osób zasłużonych dla Białegostoku. Monografia Józefa Tadeusza Sosnowskiego „Cmentarz farny w Białymstoku. Historia, indeks pochowanych” (2012, 768 stron) zawiera indeks 62 000 nazwisk pochowanych tu w latach 1887–2011.

Architektura i zabytkowe nagrobki

Cmentarz Farny wyróżnia się bogactwem secesyjnych nagrobków z przełomu XIX i XX wieku:

• płynne, organiczne formy — elementy roślinne i florystyczne zdobią cokoły i tablice
• krzyże stylizowane na gałęzie — ramiona przypominają obcięte konary, symbolizując życie przerwane przedwcześnie
• tablice nagrobne w formie zwojów pergaminu — rozwinięte arkusze kamienia z inskrypcjami
• kute żelazo — ogrodzenia grobów i detale ozdobne wykonane techniką kowalską

Obok secesji występują nagrobki w stylach neogotyckim i neoklasycystycznym, tworząc przekrój od lat 80. XIX wieku do współczesności. Stan zachowania najstarszych monumentów jest zróżnicowany — część wymaga prac konserwatorskich nadzorowanych przez Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Znane osoby pochowane na Cmentarzu Farnym

Na Cmentarzu Farnym spoczywa ponad 100 osób zasłużonych dla Białegostoku i regionu podlaskiego. Poniżej najważniejsze postaci pogrupowane według dziedzin działalności.

Artyści i twórcy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Eugeniusz Kazimirowski	1873–1939	Malarz, autor pierwszego Obrazu Jezusa Miłosiernego namalowanego w 1934 r. w Wilnie na podstawie wizji św. Faustyny Kowalskiej. Urodzony na Podolu, studiował w Krakowie i Monachium. Zmarł 23 września 1939 r. w Białymstoku
Józef Blicharski	1886–1941	Malarz i pedagog, uczeń Józefa Mehoffera i Józefa Pankiewicza. Tworzył pejzaże i portrety. Rozstrzelany przez Sowietów w 1941 roku
Wiktor Wołków	1942–2012	Fotograf przyrody Podlasia, członek ZPAF od 1973. Ponad 100 wystaw indywidualnych. W 2024 r. otwarto poświęcone mu muzeum w Turośni Kościelnej
Krzysztof Rau	1937–2022	Dyrektor Białostockiego Teatru Lalek od 1969 r. Założyciel i dziekan Wydziału Sztuki Lalkarskiej warszawskiej Akademii Teatralnej w Białymstoku

Prezydenci i działacze samorządowi

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Józef Karol Puchalski	1862–1924	Pierwszy prezydent Białegostoku w okresie międzywojennym. Założyciel towarzystwa ubezpieczeniowego
Wincenty Hermanowski	1875–1947	Prezydent Białegostoku (1928–1932), farmaceuta, reformator oświaty młodzieżowej
Feliks Filipowicz	1869–1941	Aptekarz, przewodniczący Rady Miejskiej (1919–1927). Pozyskał amerykańską pomoc żywnościową i pożyczki państwowe dla miasta
Franciszek Malinowski	1846–1918	Radny miejski, inicjator kluczowych inwestycji: osuszenie stawu pałacowego, założenie Parku Miejskiego (1897), budowa tramwaju konnego (1895) i elektrowni (1910)

Duchowni

Osoba	Lata życia	Kim był
Ks. Wilhelm Szwarc	1837–1915	Założyciel cmentarza (1886), budowniczy kaplicy (1888) i bazyliki farnej (1900–1907). Proboszcz i dziekan parafii białostockiej przez 35 lat
Ks. Aleksander Chodyka	?–1941	Dziekan parafii farnej, następca ks. Szwarca. Aresztowany przez Sowietów w czerwcu 1941 r. podczas rewizji kościoła

Działacze społeczni i wydawcy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Antoni Wieczorek	1844–1906	Właściciel odlewni żelaza, filantrop. Jeden z nielicznych polskich przemysłowców-katolików w zdominowanym przez tekstylną społeczność żydowską Białymstoku. Wspierał polskie szkolnictwo
Konstanty Kosiński	1887–1961	Wydawca i redaktor naczelny „Gazety Białostockiej” — jedynego polskojęzycznego pisma w mieście (pierwszy numer: listopad 1912). Organizator szkolnictwa
Jadwiga Klimkiewiczowa z Glińskich	1876–1952	Księgarka, wydawczyni białostockich pocztówek. Jedna z dwóch pierwszych kobiet-radnych w historii Białegostoku

Lekarze i żołnierze

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Dr Irena Białówna	1900–1982	Lekarka, działaczka społeczna. Podczas okupacji prowadziła szpital dziecięcy, współpracowała z AK i Czerwonym Krzyżem. Ocalała z obozu koncentracyjnego
Jan Adasiewicz	1923–1993	Lekarz, żołnierz ZWZ-AK ps. „Victor”

Eugeniusz Kazimirowski — malarz Obrazu Miłosiernego

Najsłynniejszym pochowanym na Cmentarzu Farnym jest Eugeniusz Kazimirowski (1873–1939) — malarz, który w 1934 roku w Wilnie namalował pierwszy Obraz Jezusa Miłosiernego według wskazówek św. Faustyny Kowalskiej i jej spowiednika ks. Michała Sopoćki.

Kazimirowski urodził się na Podolu, kształcił w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz w Monachium. Po wybuchu II wojny światowej znalazł się w Białymstoku, gdzie zmarł 23 września 1939 roku — zaledwie trzy tygodnie po rozpoczęciu działań wojennych. Pochowano go dwa dni później, 25 września.

Jego obraz — z napisem „Jezu, ufam Tobie” — stał się jednym z najważniejszych wizerunków w polskim katolicyzmie, czczonym przez miliony wiernych na całym świecie. Grób Kazimirowskiego na Cmentarzu Farnym jest odwiedzany przez pielgrzymów, szczególnie w Niedzielę Miłosierdzia Bożego.

Tradycje i uroczystości

Wszystkich Świętych i Zaduszki (1–2 listopada) to okres najliczniejszych odwiedzin. Nekropolia rozświetla się tysiącami zniczy, a groby pokrywają chryzantemy i wieńce. Ze względu na parafialny charakter cmentarza, regularnie odprawiane są nabożeństwa za zmarłych w kaplicy pw. Chrystusa Zbawiciela — szczególnie w okresie Wielkiego Postu i w listopadzie.

Przy kwaterach wojennych odbywają się uroczystości państwowe w rocznicę wybuchu II wojny światowej (1 września) i w Święto Niepodległości (11 listopada), z udziałem władz miasta, harcerzy i organizacji kombatanckich.

Cmentarz Farny jest celem spacerów historycznych organizowanych przez lokalne stowarzyszenia — uczestnicy poznają biografie pochowanych tu postaci i historię architektoniczną nagrobków.

Cennik pochówków i opłat cmentarnych

Poniższe stawki obowiązują na cmentarzach w Białymstoku. Ceny brutto, miejsca udostępniane na 20 lat.

Miejsca pod groby

Rodzaj miejsca	Wymiary	Cena
Grób ziemny pojedynczy	1,30 × 2,30 m	800 zł
Grób ziemny pojedynczy przy alei	1,30 × 2,30 m	1 060 zł
Grób ziemny rodzinny	2,20 × 2,30 m	2 070 zł
Grób ziemny rodzinny przy alei	2,20 × 2,30 m	2 800 zł
Grób urnowy	0,60 × 0,60 m	690 zł
Grób wielournowy	0,80 × 1,20 m	1 150 zł
Nisza urnowa w kolumbarium (20 lat)	—	3 500 zł
Grób murowany wieloosobowy	1,30 × 2,50 m	5 750 zł
Grób murowany wieloosobowy	2,40 × 2,50 m	8 800 zł
Grób dziecinny	0,60 × 1,20 m	230 zł

Opłaty za usługi pogrzebowe

Usługa	Cena
Opłata administracyjna (pochówek, sprzedaż miejsca)	250 zł
Wykopanie grobu ziemnego	690 zł
Zasypanie grobu ziemnego	230 zł
Wykopanie grobu głębinowego	800 zł
Obsługa pogrzebu	230 zł
Obsługa pogrzebu urnowego	115 zł
Obsługa pogrzebu dziecka do lat 6	115 zł
Korzystanie z kaplicy (do 1 godz.)	250 zł
Jednorazowy wjazd — samochód osobowy	22 zł

Pełny cennik dostępny w administracji cmentarza. Kontakt: 85 741 58 90.

Zdjęcia i mapa cmentarza

Orientacja na 9-hektarowym obszarze ułatwiona jest przez główną aleję przebiegającą od wejścia przez środek nekropolii. Dokładne odnalezienie miejsca spoczynku bliskich umożliwia również interaktywna mapa i wyszukiwarka grobów online.

Inne cmentarze w Białymstoku

Białystok posiada kilka historycznych nekropolii, z których każda ma odrębny charakter:

• Cmentarz Miejski — główny cmentarz komunalny (od 1939), wielowyznaniowy, 14,4 ha
• Cmentarz św. Rocha — nekropolia na Wysokim Stoczku (od 1927), uznawana za najpiękniejszą w mieście
• Cmentarz Prawosławny na Jaroszówce — najstarsza nekropolia (od 1882), z zabytkową cerkwią
• Cmentarz Żydowski przy ul. Wschodniej — zamknięty od 1973, ok. 5000 zachowanych nagrobków