Cmentarz Garnizonowy, Gdańsk

Informacje praktyczne

Cmentarz Garnizonowy przy ul. gen. Henryka Dąbrowskiego 2 w gdańskiej dzielnicy Aniołki to jedna z najstarszych zachowanych nekropolii w mieście. Na 2,19 hektara powierzchni mieści się ponad 10 tysięcy pochówków rozmieszczonych w 33 kwaterach. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego. Formalnie traktowany jako cmentarz komunalny, ze względu na liczne kwatery i groby wojenne, wojskowe oraz groby żołnierzy straconych w okresie stalinizmu ma równocześnie charakter cmentarza wojskowego i wojennego.

Cmentarz jest otwarty całodobowo — wejście swobodne bez ograniczeń czasowych. W okresie Wszystkich Świętych godziny mogą ulec zmianie. Zaleca się wizyty w godzinach dziennych ze względu na bezpieczeństwo i orientację w terenie.

Administracją cmentarza zajmuje się Zarząd Dróg i Zieleni w Gdańsku (ul. Partyzantów 36). Obsługę usług cmentarnych i pogrzebowych prowadzi Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Usługowe „Zieleń” Sp. z o.o. (ul. Partyzantów 76). Biuro cmentarza czynne w dni powszednie 7:00–15:00. Telefon kontaktowy: 609-690-739.

Obecnie na cmentarzu wykonywane są wyłącznie dochowania do istniejących grobów oraz pochówki urnowe — w specjalnie przygotowanej kwaterze od strony ul. Kolonia Jordana oraz w kolumbarium z 510 niszami.

Historia Cmentarza Garnizonowego

Najstarsza część cmentarza pochodzi z początku XIX wieku. Po wojnach napoleońskich, po północnej stronie fortyfikacji miejskich — przypuszczalnie na terenie, gdzie chowano poległych żołnierzy z tego okresu — utworzono niewielki cmentarz wojskowy. Od 1846 roku zarządzał nim garnizonowy kościół ewangelicki Świętej Elżbiety. Najstarszy zachowany grób pochodzi z 1832 roku. Po raz pierwszy nekropolia pojawiła się na mapach miasta w 1822 roku jako Cmentarz Wojskowy.

Po wojnie prusko-austriackiej w 1866 roku w północno-zachodniej części cmentarza powstała kwatera żołnierzy austriackich. Po wojnie prusko-francuskiej (1870–1871) dodano kwatery żołnierzy pruskich i jeńców francuskich. W latach 90. XIX wieku cmentarz powiększono na północny wschód, a po jego wschodniej stronie założono nowy cmentarz ewangelicki parafii Bożego Ciała. Podczas I wojny światowej teren rozrósł się na południe — w 1915 i 1916 roku powstały kwatery żołnierzy niemieckich oraz jeńców francuskich i rosyjskich. Na początku XX wieku utworzono również fragment cmentarza Gminy Bezwyznaniowej.

Okres powojenny i zamknięcie (1945–1961)

W czasie II wojny światowej (1940–1944) nastąpiło ponowne nasilenie pochówków. Grzebano tu zarówno poległych i zmarłych z ran żołnierzy Wehrmachtu, jak i żołnierzy oraz jeńców innych narodowości: Anglików, Francuzów, Czechów, Włochów, Litwinów i Polaków.

Formalnie jako jeden obiekt cmentarz powstał w 1945 roku z połączenia trzech istniejących nekropolii. W 1947 roku na przyległym terenie Cmentarza Związku Wolnoreligijnego wybudowano Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich, a pozostałą część włączono do Cmentarza Garnizonowego — tak ukształtowały się jego obecne granice.

Po wojnie przeprowadzono ekshumacje grobów wojennych: szczątki żołnierzy francuskich przeniesiono na Wojskowy Cmentarz Francuski w Gdańsku, żołnierzy angielskich i pilotów RAF na Cmentarz Wojskowy w Malborku, a żołnierzy włoskich (w tym marynarzy) na Cmentarz Włoski w Warszawie.

Do 1956 roku nekropolia funkcjonowała jako otwarty cmentarz komunalny (nr 10). W pierwszych powojennych latach szczególnie dużo było pochówków dziecięcych — groby dzieci zajęły dolne kwatery od strony ul. Dąbrowskiego. Do 1959 roku pochowano tu ok. 6 000 osób. Cmentarz zamknięto 8 kwietnia 1961 roku.

Ponowne otwarcie i współczesność (od 1995)

W 1995 roku cmentarz ponownie otwarto. Nowe groby lokalizowano na opuszczonych miejscach z lat 50. oraz w kwaterach zwolnionych po ekshumacjach. W 2005 roku udostępniono do pochówków historyczną część w górnej partii cmentarza. Od 23 września 1995 do 28 stycznia 2009 roku pochowano tu 4 086 zmarłych.

Neogotycka kaplica z 1896 roku

Na terenie cmentarza stoi zabytkowa drewniana kaplica przedpogrzebowa wzniesiona w 1896 roku w stylu neogotyckim. Obok niej znajduje się dom grabarza utrzymany w podobnej stylistyce. Kaplica przeszła gruntowną renowację w latach 1990–1992, dzięki czemu zachowała pierwotny charakter architektoniczny.

Kwatery wojskowe, kombatanckie i wyznaniowe

Cmentarz Garnizonowy wyróżnia się niezwykłą różnorodnością kwater — od XIX-wiecznych miejsc pochówku żołnierzy pruskich po współczesne kwatery kombatanckie.

Kwatera Kombatancka (od 1995)

Wydzielona od strony ul. Giełguda, administrowana przez Porozumienie Niepodległościowych Związków Kombatanckich. W jej obrębie znajduje się pomnik z częściowo oszlifowanego głazu granitowego z wykutym krzyżem i orłem WP, tablicą „Bóg – Honor – Ojczyzna” oraz cytatem z wiersza Edwarda Słońskiego. W 1998 roku dodano dwa głazy upamiętniające obrońców Polski i Gdańska, których miejsca pochówku pozostają nieznane.

To właśnie w tej kwaterze od sierpnia 1946 do końca 1950 roku grzebano straconych i zmarłych w Więzieniu Karno-Śledczym w Gdańsku — w tym członków powojennego podziemia niepodległościowego.

Kwatera Wojskowa (od 1995)

Przeznaczona dla żołnierzy zawodowych Garnizonu Gdańsk. Sąsiednia kwatera 5/X została całkowicie zapełniona grobami żołnierzy WP w latach 1995–2005. Dysponentem jest Dowódca Garnizonu Gdańsk.

Kwatera Muzułmańska (od 1953)

W górnej części cmentarza. Pierwszym pochowanym muzułmaninem był wileński imam Ibrahim Smajkiewicz (1953). Kwatera gromadzi głównie groby członków społeczności polskich Tatarów.

Kwatery żołnierzy niemieckich

Na cmentarzu zachowały się dwie odrębne kwatery niemieckie:

• Kwatera z I wojny światowej — w południowo-wschodnim rogu, od strony ul. Dąbrowskiego i Kolonia Jordana. Chowano tu żołnierzy pruskich oraz jeńców wojennych różnych narodowości. Zachował się grób z żeliwnym krzyżem gen. Erdmanna von Belden z 1856 roku. Po przejęciu przez Fundację „Pamięć” kwatera zyskała symboliczne granitowe krzyże.
• Kwatera z II wojny światowej — otwarta 21 sierpnia 2000 roku na historycznej kwaterze IX. Spoczywają w niej szczątki 366 żołnierzy ekshumowanych z różnych miejsc w północnej Polsce. Granitowy pomnik nosi dwujęzyczny napis: „Tu spoczywają żołnierze niemieccy wojny 1939–1945 — dla ich upamiętnienia oraz ofiar wszystkich wojen”.

Znane osoby pochowane na Cmentarzu Garnizonowym

Nekropolia gromadzi postacie kluczowe dla historii Gdańska i Polski — od bohaterów powojennego podziemia niepodległościowego po sportowców i naukowców.

Żołnierze Wyklęci i ofiary stalinizmu

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Danuta Siedzikówna „Inka”	1928–1946	Sanitariuszka 5 Wileńskiej Brygady AK, stracona w gdańskim więzieniu
Feliks Selmanowicz „Zagończyk”	1904–1946	Oficer 4 Wileńskiej Brygady AK, stracony w gdańskim więzieniu
Adam Dedio „Adrian”	?–1947	Porucznik marynarki, oficer wywiadu Okręgu Morskiego NZW, stracony 14.04.1947 po wyroku Sądu Marynarki Wojennej w Gdyni
Norbert Imbera	?–1950	Stracony w Gdańsku 5.10.1950 r., przypuszczalnie pochowany na tym cmentarzu (wg IPN)
Izydor Gencza „Junak”	1919–2017	Komendant organizacji konspiracyjnej „Jaszczurka”

Sportowcy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Brunon Bendig	1938–2006	Bokser, medalista olimpijski (Tokio 1964)
Jan Kielas	1916–1997	Biegacz długodystansowiec, olimpijczyk (Berlin 1936)
Roman Rogocz	1926–2013	Piłkarz

Naukowcy i profesorowie

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Zofia Adamczewska-Goncerzewicz	?–2014	Profesor neurochemii
Andrzej Chodubski	1952–2017	Profesor politologii Uniwersytetu Gdańskiego
Tadeusz Dmochowski	1962–2022	Politolog, dziekan Wydziału Nauk Społecznych UG
Łukasz Dorosz	1897–1954	Elektryk, rektor PWSP w Gdańsku
Marian Mroczko	1938–2017	Profesor historii
Bogusław Rosa	1925–2008	Profesor geografii
Józef Rumiński	1919–2000	Historyk, archiwista

Artyści i działacze

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Edwin Rymarz	1936–2008	Kompozytor, organista, pedagog muzyczny
Jacek Lenartowicz	1961–2004	Perkusista rockowy
Kinga Choszcz	1973–2006	Podróżniczka, autorka książek
Zbigniew Klewiado	1949–2017	Twórca pierwszej prywatnej stacji TV w Polsce — Sky Orunia
Łukasz Dziekuć-Malej	1888–1955	Białoruski działacz narodowy, tłumacz Biblii na język białoruski

Inne wybitne osobistości

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Ewa Tusk	1934–2009	Matka premiera Donalda Tuska
Stanisław Niewinowski	1892–1955	Poseł Narodowego Związku Robotniczego
Andrzej Sulewski	1945–2010	Znany jako „gdański pirat”

Cmentarz Nieistniejących Cmentarzy

Tuż przy Cmentarzu Garnizonowym, nieco niżej, przy kościele Bożego Ciała, na terenie dawnego cmentarza szpitalnego, znajduje się Cmentarz Nieistniejących Cmentarzy — jedna z najbardziej poruszających instalacji pamięci w Gdańsku.

Powstał jako forma zadośćuczynienia za powojenną dewastację i likwidację dawnych gdańskich nekropolii. W centralnym punkcie wznosi się „ołtarz” z napisem „Tym, co imion nie mają”, wyrastający z rumowiska potłuczonych płyt nagrobnych ozdobionych emblematami różnych religii. Co roku 1 listopada odbywają się tu ekumeniczne spotkania modlitewne, podczas których pastor, ksiądz, rabin i imam wspólnie modlą się w intencji wszystkich zmarłych.

Pomniki i zabytki

Na stosunkowo niewielkim terenie cmentarza zgromadzono niezwykłą liczbę pomników dokumentujących konflikty zbrojne od XIX do XX wieku:

• Pomnik żołnierzy austriackich — stożek z czterech luf armatnich na kamiennej podstawie, upamiętniający poległych w wojnie prusko-austriackiej (1866)
• Pomnik żołnierzy pruskich i francuskich — biały marmurowy krzyż z trójlistnie zakończonymi ramionami, z wojny prusko-francuskiej (1870–1871)
• Stela rosyjskich jeńców — wolnostojąca, upamiętniająca żołnierzy rosyjskich zmarłych w niewoli podczas I wojny światowej
• Grób 15 marynarzy z krążownika „Magdeburg” — zachowany w pierwotnej formie od 1914 roku, gdy okręt zatonął 26 sierpnia na Bałtyku
• Pomnik Policjantów Gdańskich — poświęcony funkcjonariuszom pochowanym na cmentarzu
• Zabytkowy drzewostan — aleje lipowe, wiązowe i jesionowe oraz pojedyncze stare drzewa odmian zwisłych

Pogrzeb Inki i Zagończyka — 2016

Najważniejszym wydarzeniem w najnowszej historii cmentarza był państwowy pogrzeb Danuty Siedzikówny „Inki” i Feliksa Selmanowicza „Zagończyka” — 28 sierpnia 2016 roku. Szczątki obu bohaterów odnaleziono na terenie kwatery kombatanckiej, gdzie w okresie stalinowskim potajemnie grzebano straconych więźniów politycznych. Uroczystość zgromadziła tysiące uczestników i stanowiła kulminację wieloletnich poszukiwań prowadzonych przez IPN.

Od 2011 roku cmentarz jest głównym miejscem gdańskich obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych (1 marca). W kwaterze kombatanckiej regularnie składane są wieńce i zapalane znicze przez delegacje wojskowe, kombatanckie i szkolne.

Cennik opłat cmentarnych

Cmentarz Garnizonowy należy do grupy cenowej obejmującej cmentarze Oliwski, Św. Jadwigi i Św. Ignacego. Obecnie dostępne są wyłącznie pochówki urnowe oraz dochowania do istniejących grobów.

Przedłużenie ważności grobu

Rodzaj grobu	Cena (na 20 lat)
Mały grób ziemny urnowy	894 zł
Grób ziemny tradycyjny	1 863 zł
Grób murowany (szerokość 1 trumny)	2 723 zł
Grób murowany (szerokość 2 trumien)	3 854 zł
Grób murowany (szerokość 3 trumien)	4 984 zł

Nowy pochówek w grobie murowanym: dwuosobowy — 6 172 zł, trzyosobowy — 7 664 zł (opłata za 20 lat). Przy dochowaniu do istniejącego grobu opłatę za miejsce pomniejsza się proporcjonalnie o niewykorzystany okres ważności. Opłata eksploatacyjna pobierana jest w pełnej wysokości.

Źródło: Zarządzenia Prezydenta Miasta Gdańska

Mapa cmentarza

Brama główna (Nr 2) prowadzi od ul. Dąbrowskiego. Wejścia boczne (Nr 5–7) od strony ul. Kolonia Jordana dają dostęp do kwater 15–32, w tym do kwatery urnowej i kolumbarium. Kwatery 1–14 i 33–34 zajmują historyczną, górną część cmentarza z najstarszymi pochówkami.

Inne nekropolie w Trójmieście

Jeśli szukasz informacji o lokalizacji grobów w Trójmieście, sprawdź nasze przewodniki po innych nekropoliach w regionie:

• Cmentarz Przemysłowy w Sopocie — sopocka nekropolia komunalna
• Cmentarz Witomiński w Gdyni — główny cmentarz Gdyni