Cmentarz Centralny w Gliwicach, Gliwice

Cmentarz Centralny przy ulicy Kozielskiej 120 zajmuje 22 hektary na zachodnim krańcu Gliwic, na granicy dzielnic Stare Gliwice i Wojska Polskiego. To największa nekropolia w mieście i jeden z niewielu polskich cmentarzy, które od pierwszego dnia projektowano jako park — z alejami obsadzonymi według gatunków, rzeźbami plenerowymi i przepisami regulującymi wygląd nagrobków.

Autorem założenia był Karl Schabik, miejski radca budowlany odpowiadający za rozbudowę Gliwic od 1919 do 1945 roku. Zieleń zaprojektował Richard Riedel, miejski inspektor ogrodniczy. Prace ruszyły według planów z 1920 roku, pierwsze pochówki odbyły się w 1924, a całość ukończono trzy lata później. Pierwotnie cmentarz mierzył niespełna 19,5 hektara; do dzisiejszych 22 doszedł po powiększeniu.

Nekropolią zarządza Miejski Zarząd Usług Komunalnych. Biuro Zarządu Cmentarzy Komunalnych mieści się przy samej bramie, pod adresem Kozielska 120, i obsługuje wszystkie pięć gliwickich cmentarzy komunalnych. Tutaj też, w sektorze G, miasto wyznaczyło Aleję Osób Zasłużonych — jedyne miejsce pochówku w Gliwicach, o którym decyduje osobiście prezydent miasta.

Informacje praktyczne

Adres: ul. Kozielska 120, 44-121 Gliwice Zarządca: Zarząd Cmentarzy Komunalnych (Miejski Zarząd Usług Komunalnych) Telefon: 32 335 04 63 E-mail: [email protected]

Biuro przyjmuje od poniedziałku do piątku w godzinach 7:00–15:00 oraz w soboty od 8:00 do 13:00. Kasa działa krócej — w dni robocze do 14:00. Zapłacić można gotówką, kartą lub przelewem; przy przelewie w tytule trzeba podać imię, nazwisko i datę zgonu oraz nazwę cmentarza, bo ten sam rachunek obsługuje wszystkie nekropolie komunalne w mieście.

Regulamin cmentarzy komunalnych nie ustala godzin zamykania bram, więc teren pozostaje dostępny przez cały dzień. Obowiązują za to inne zasady: dzieci do dwunastego roku życia mogą przebywać na cmentarzu wyłącznie pod opieką osoby pełnoletniej, nie wolno wprowadzać zwierząt, a sadzenie i usuwanie drzew oraz krzewów wymaga zgody zarządcy. Tej samej zgody potrzebują firmy kamieniarskie przed rozpoczęciem prac przy nagrobku.

Dojazd i komunikacja miejska

Przy cmentarzu funkcjonuje przystanek o nazwie Gliwice Cmentarz Centralny, z dwoma stanowiskami po obu stronach Kozielskiej. Zatrzymują się na nim cztery linie autobusowe transportu metropolitalnego:

Linia	Kierunek z przystanku
57	Brzezinka Wałbrzyska
259	Stare Łabędy Einsteina
280	Stare Łabędy Einsteina
692	Brzezinka Tulipan Park

Najczęściej kursuje linia 57 — w dni robocze niemal trzydzieści kursów, od czwartej rano do jedenastej wieczorem. W weekendy odjazdów jest mniej, więc przed wyjazdem warto sprawdzić rozkład.

W okolicach Wszystkich Świętych miasto uruchamia dodatkowe linie cmentarne oznaczane symbolami C1, C2 i C3, dowożące bezpośrednio pod bramę z różnych dzielnic. Przez kilka dni przełomu października i listopada przejazdy nimi bywają bezpłatne, a składy autobusów są wzmacniane. Trasy zmieniają się z roku na rok i miasto ogłasza je zwykle na tydzień przed 1 listopada.

Wjazd samochodem i parking

Kozielska to droga wylotowa w stronę Kędzierzyna-Koźla, więc dojazd samochodem jest prosty, a miejsca postojowe wzdłuż niej wystarczają przez większość roku. Wyjątkiem są dni okołoświąteczne, kiedy okoliczne ulice zapełniają się do granic możliwości — wtedy komunikacja miejska jest po prostu szybsza.

Cmentarz od strony południowej graniczy z ulicą generała Leopolda Okulickiego. Wyszukiwarki map czasem podpowiadają właśnie ten adres, ponieważ część granicy obiektu do niej przylega, ale główne wejścia znajdują się od Kozielskiej i tam prowadzi wjazd do biura.

Historia Cmentarza Centralnego

Przez sto lat, od początku XIX do początku XX wieku, liczba mieszkańców Gliwic wzrosła prawie dwudziestokrotnie. Dotychczasowe przykościelne cmentarze zapełniły się, a miasto potrzebowało jednej dużej nekropolii. Teren wybrano na zachodnich obrzeżach, przy ówczesnej Coselerstrasse, czyli dzisiejszej Kozielskiej. Sam wybór lokalizacji był zerwaniem z tradycją — dotąd groby otaczały kościoły parafialne, a nie leżały kilometry od centrum.

Karl Schabik i Richard Riedel — cmentarz jako park

Schabik projektował Gliwice jako miasto-ogród i tę samą zasadę przeniósł na cmentarz. Ogólny plan oparł na krzyżu łacińskim wpisanym w romb zbliżony do prostokąta; założenie miało łączyć funkcję grzebalną z parkiem, galerią rzeźby i miejscem spacerów. Ambicje były duże — mówiono o najpiękniejszej nekropolii Górnego Śląska.

Riedel odpowiadał za zieleń i rozplanował ją z aptekarską dokładnością. Każdą część obsadzono innym gatunkiem, a przez pierwsze lata nie wolno było dosadzać kwiatów według własnego uznania, żeby nie zaburzyć kompozycji. Dominują tu do dziś brzozy, sosny wejmutki, świerki pospolite i lipy drobnolistne, uzupełnione żywotnikami i różanecznikami. Cmentarz powstał tuż na południe od zakładanego równocześnie Parku Szwajcaria, co dawało spójny pas zieleni na skraju miasta.

Sam Schabik prawdopodobnie liczył, że spocznie na własnym dziele. Stało się inaczej: 8 lutego 1945 roku aresztowało go NKWD i wywiozło na roboty przymusowe do Woroszyłowska, dzisiejszego Ałczewska. Zmarł tam na czerwonkę, a miejsce jego pochówku pozostaje nieznane.

Drewniany kościół kupiony w Zębowicach

Najbardziej nietypowy epizod w dziejach cmentarza to zakup z 1925 roku. Parafia w Zębowicach pod Olesnem wystawiła wtedy na sprzedaż swój drewniany kościół z przełomu XVII i XVIII wieku — wieś zbudowała sobie murowaną świątynię i starej już nie potrzebowała. W prasie ukazało się ogłoszenie o „ładnym, drewnianym kościele”. Praktyka nie należała do rzadkości: konstrukcje z drewna dało się rozebrać i złożyć na nowo, więc wędrowały ze wsi do miast, które chciały mieć własną ozdobę.

Gliwice kupiły, przewiozły i zmontowały kościół od podstaw. Poświęcono go w 1926 roku i odtąd służył jako kaplica cmentarna. Po wojnie zaniedbany budynek podupadł do tego stopnia, że w latach 70. po prostu go zamknięto. Stał tak dwie dekady, aż w latach 90. rozebrano go po raz kolejny i odtworzono w rejonie dawnego Cmentarza Starokozielskiego, przy tej samej Kozielskiej, tyle że bliżej centrum. Świątynia nosi wezwanie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i jest wpisana do rejestru zabytków.

Krematorium 1938–1945

Za kaplicą, w latach 1937–1938, wzniesiono krematorium według projektu Hansa Sattlera. Niszę ołtarzową z wystrojem rzeźbiarskim wykonał Hanns Breitenbach. Budynek działał zaledwie siedem lat — zburzono go w 1945 roku. Ruiny przetrwały jeszcze przez ponad pół wieku i zniknęły dopiero w 2007 roku.

Ten sam styczeń 1945 roku odcisnął się na całym założeniu. Przedwojenne nagrobki, których wygląd i otoczenie regulował szereg przepisów, zostały wtedy zniszczone. Układ urbanistyczny przetrwał w całości, ale artystyczna zawartość cmentarza — a była to w praktyce galeria rzeźby pod gołym niebem — przepadła bezpowrotnie.

Architektura i układ cmentarza

Na teren prowadzą dwie trójprzelotowe bramy zwieńczone trójkątnymi szczytami, w których polach umieszczono łacińskie sentencje. Od każdej z nich odchodzi szeroka aleja długości 108 metrów. Obie wysadzono wysokimi drzewami i nigdy nie wyznaczano przy nich miejsc grzebalnych — pełnią funkcję osi kompozycyjnej, nie kwatery.

Na styku alej stoi dom przedpogrzebowy, główny budynek cmentarza. Zaprojektował go Schabik: wąski, długi prostokąt z sygnaturką wieżową i latarnią pośrodku dachu, odciążony loggiami w przyziemiu. Wnętrze pokrywało dziesięć alegorycznych malowideł Ericha Johannesa Gottschlicha, gliwickiego artysty; w późniejszych latach je zamalowano. Zachowały się natomiast wspomnienia o polichromii przedstawiającej taniec śmierci.

Budynek widać z każdego punktu nekropolii, co znacznie ułatwia orientację. To przed nim, a nie przy konkretnych grobach, wielu gliwiczan stawia znicze 1 listopada — miasto w większości zasiedlili po wojnie przybysze z różnych stron kraju i groby ich bliskich zostały daleko. Wieczorem przed kaplicą zbiera się z tego powodu morze światełek.

Obok domu przedpogrzebowego stoi monumentalna grupa rzeźbiarska dłuta Paula Ondruscha, przedstawiająca scenę pasyjną. Z licznych niegdyś rzeźb plenerowych ocalała między innymi praca Hannsa Breitenbacha — mnich czytający psałterz, kojarzony ze świętym Franciszkiem. Fontanny, które pierwotnie zdobiły aleje, po wojnie zaadaptowano na klomby.

Mogiły ofiar Marszu Śmierci i groby wojenne

17 stycznia 1945 roku, gdy front zbliżał się do Auschwitz, Niemcy uformowali w kolumny około 56 tysięcy więźniów i wypędzili ich z obozu. Jedna trasa prowadziła do Wodzisławia, druga do Gliwic. Wycieńczeni i chorzy nie wytrzymywali marszu w zimie, a tych, którzy padali, esesmani dobijali na poboczu. Zwłoki chowano w przypadkowych mogiłach wzdłuż całej drogi.

W 1948 roku szczątki ekshumowano i przeniesiono na Cmentarz Centralny, gdzie utworzono osiem mogił zbiorowych. To jedno z najważniejszych na Górnym Śląsku miejsc pamięci związanych z ewakuacją obozu.

Osobno, zaraz po wojnie, urządzono czternaście mogił zbiorowych z prochami żołnierzy Wojska Polskiego, którzy zmarli w niewoli od ran. Groby wpisane do ewidencji grobów i cmentarzy wojennych są zwolnione z opłat za miejsce pochówku.

Aleja Osób Zasłużonych — sektor G

Regulamin cmentarzy komunalnych miasta Gliwice ustanawia w sektorze G Cmentarza Centralnego Aleję Osób Zasłużonych. To rozwiązanie rzadkie w skali kraju, bo decyzja o pochówku nie należy tu ani do rodziny, ani do zarządcy.

Zgodę wydaje osobiście prezydent miasta Gliwice — z własnej inicjatywy albo na wniosek rady miasta. Opiekę nad grobem sprawuje rodzina zmarłego, a jeśli jej nie ma, obowiązek przechodzi na zarządcę cmentarza. Miasto zrzeka się przy tym dwóch opłat: za udostępnienie miejsca grzebalnego oraz za kaplicę cmentarną i salę pożegnań podczas ceremonii. Oba zwolnienia zapisano wprost w zarządzeniach prezydenta z 18 marca 2026 roku.

W praktyce sektor G gromadzi nazwiska ważne dla powojennych Gliwic: profesorów Politechniki Śląskiej, architektów odbudowujących miasto i uczestników wojennej historii regionu.

Znane osoby pochowane na Cmentarzu Centralnym

Opracowania encyklopedyczne wymieniają blisko sto pięćdziesiąt osób pochowanych na tej nekropolii. Poniżej najważniejsze z nich, pogrupowane według dziedzin.

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata i świadkowie Zagłady

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Leopold Socha	1909–1946	Pracownik lwowskich zakładów oczyszczania miasta. Przez czternaście miesięcy ukrywał w kanałach pod Lwowem grupę Żydów, dostarczając im jedzenie i przeprowadzając ich między kryjówkami. Sprawiedliwy wśród Narodów Świata; jego historia stała się kanwą filmu „W ciemności” Agnieszki Holland. Po wojnie zamieszkał w Gliwicach i tu zginął.
Magdalena Socha	1909–1996	Używała także imienia Wanda. Sprzątaczka w lwowskim hotelu George, skąd wynosiła żywność dla ukrywanych. Odznaczona tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata razem z mężem. Po wojnie przeniosła się do Gliwic i przeżyła Leopolda o pół wieku.
Henryk Mandelbaum	1922–2008	Jeden z nielicznych ocalałych członków Sonderkommando w KL Auschwitz-Birkenau i bezpośredni świadek buntu z października 1944 roku. Uciekł z marszu śmierci — tego samego, którego ofiary spoczywają w zbiorowych mogiłach na tym cmentarzu. Przez dziesięciolecia składał zeznania i spotykał się z młodzieżą. Pochowany 19 czerwca 2008 roku.

Wojsko i polityka

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Leon Berbecki	1874–1963	Inżynier technolog i generał broni Wojska Polskiego II RP, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari. Komendant Szkoły Podchorążych z ramienia Tymczasowej Rady Stanu, później inspektor armii. Ostatnie lata spędził w Gliwicach.
Zofia Berbecka	1884–1970	Nauczycielka i działaczka ruchu kobiecego, posłanka na Sejm oraz senator II Rzeczypospolitej. Żona generała Berbeckiego.
Jadwiga Rudnicka	1931–2026	Chemiczka po Politechnice Śląskiej, projektantka w gliwickich biurach projektów. Od 1980 roku w „Solidarności”, wiceprzewodnicząca miejskiej komisji koordynacyjnej związku. Posłanka I kadencji Sejmu i senator VI kadencji.
Marek Pasionek	1961–2022	Prawnik urodzony w Gliwicach. W latach 2005–2007 podsekretarz stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, od 2016 do 2022 zastępca Prokuratora Generalnego.

Politechnika Śląska i nauka

Gliwicka uczelnia powstała w 1945 roku, w dużej mierze z kadry przybyłej ze Lwowa. Groby jej profesorów tworzą jedną z najliczniejszych grup na cmentarzu.

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Jan Szargut	1923–2017	Specjalista termodynamiki i energetyki, członek rzeczywisty PAN. Dziekan Wydziału Mechanicznego-Energetycznego w latach 1960–1963, dyrektor Instytutu Techniki Cieplnej przez ponad dwie dekady.
Stefan Węgrzyn	1925–2011	Fizyk, automatyk i informatyk, twórca polskiej szkoły teorii regulacji. Członek rzeczywisty PAN i przewodniczący jej Komitetu Informatyki. Spoczywa w sektorze B5, rząd 19, grób 4.
Tadeusz Zagajewski	1912–2010	Inżynier elektryk, pionier polskiej elektroniki, wykładowca Politechniki Śląskiej przez ponad pół wieku.
Tadeusz Hobler	1899–1975	Inżynier chemik, legionista i uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, dwukrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych. Współtwórca fabryki azotowej w Mościcach, autor metody produkcji kwasu azotowego pod ciśnieniem nazywanej HNH — od Hydro-Nitro-Hobler.
Zygmunt Zahorski	1914–1998	Matematyk, wykładowca Uniwersytetu Łódzkiego i Politechniki Śląskiej, specjalista analizy rzeczywistej i szeregów trygonometrycznych.
Lucjan Nehrebecki	1900–1990	Inżynier energetyk. Ochotnik wojny 1919–1920, absolwent Politechniki Warszawskiej, od 1927 roku związany ze śląskim przemysłem, później nauczyciel akademicki.
Eugeniusz Świtoński	1940–2026	Profesor mechaniki stosowanej, od 1963 roku na Politechnice Śląskiej, specjalista dynamiki prętów cienkościennych.

Architekci

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Zygmunt Majerski	1909–1979	Absolwent Politechniki Lwowskiej, jeniec Oflagu VII A Murnau. W 1946 roku zaprojektował Cmentarz Poległych Żołnierzy II Korpusu w Bolonii. Po powrocie do kraju współautor — wraz z Julianem Duchowiczem — Pałacu Młodzieży w Katowicach oraz Domu Muzyki i Tańca w Zabrzu. Profesor Politechniki Śląskiej.
Franciszek Maurer	1918–2010	Architekt i malarz, wykładowca Wydziału Architektury Politechniki Śląskiej, badacz zabudowy Górnego Śląska.
Tadeusz Teodorowicz-Todorowski	1907–2001	Architekt rodem ze Lwowa, wykładowca akademicki, przez ponad pół wieku związany z Gliwicami.

Kultura i sztuka

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Jerzy Lewczyński	1924–2014	Żołnierz Armii Krajowej, absolwent Politechniki Śląskiej, fotograf. W latach 1957–1960 tworzył nieformalną grupę ze Zdzisławem Beksińskim i Bronisławem Schlabsem — trójkę tę nazywa się dziś gliwicką szkołą fotografii. Autor pojęcia „archeologia fotografii”: w swoich pracach wykorzystywał cudze, porzucone i zniszczone zdjęcia.
Michał Bylina	1904–1982	Malarz, grafik i ilustrator, batalista. Oficer, uczestnik kampanii wrześniowej i powstania warszawskiego, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.
Lech Budrecki	1930–2004	Krytyk literacki i filmowy, kierownik literacki w Teatrze Powszechnym w Łodzi oraz warszawskich Teatrze Klasycznym i Ateneum, w redakcjach „Kultury” i „Literatury na Świecie”.

Karla Schabika, mimo że zaprojektował całą nekropolię, wśród pochowanych nie ma — zmarł w 1945 roku w głębi ZSRR, a miejsca jego grobu nigdy nie ustalono.

Cennik opłat 2026 i wyszukiwarka grobów

Stawki ustala prezydent miasta Gliwice zarządzeniem z 18 marca 2026 roku; obowiązują od 1 kwietnia 2026 i dotyczą wszystkich cmentarzy komunalnych w mieście. Podane kwoty są brutto i obejmują udostępnienie miejsca na dwadzieścia lat.

Rodzaj miejsca	Opłata za 20 lat
Grób ziemny pojedynczy, bez prawa murowania	870 zł
Grób ziemny rodzinny podwójny, bez prawa murowania	1 300 zł
Grób ziemny dla dziecka do 6 lat	380 zł
Grób murowany pojedynczy	2 160 zł
Grób murowany dwupoziomowy (do dwóch osób)	4 320 zł
Grób murowany rodzinny podwójny (do czterech osób)	6 480 zł
Grób urnowy ziemny lub murowany	1 620 zł
Nisza na urnę w kolumbarium	3 780 zł

Rezerwacja miejsca rozliczana jest rocznie: 220 zł za grób pojedynczy, 440 zł za rodzinny podwójny, 110 zł za urnowy i 380 zł za niszę w kolumbarium. Opłaty rezerwacyjnej nie zalicza się później ani na poczet ważności grobu, ani na poczet pochówku — to koszt osobny.

Udostępnienie kaplicy cmentarnej z obsługą kosztuje 200 zł za godzinę; tyle samo za salę pożegnań przy ceremonii świeckiej. Pochówki w Alei Osób Zasłużonych oraz groby wpisane do ewidencji grobów wojennych są z obu opłat zwolnione.

Przedłużenie ważności grobu wnosi się po dwudziestu latach od pogrzebu, według stawki obowiązującej w dniu zastrzeżenia. Zarządca przypomina o tym, umieszczając żółte naklejki na nagrobkach z wygasającą opłatą — sama naklejka nie oznacza jeszcze likwidacji grobu, tylko konieczność kontaktu z biurem.

Osoby szukające konkretnego grobu mogą skorzystać z wyszukiwarki Grobonet, obejmującej wszystkie gliwickie cmentarze komunalne. System podaje imię, nazwisko, daty urodzenia i śmierci, nazwę cmentarza oraz numer sektora i rzędu, a w części przypadków także zdjęcie nagrobka i nawigację do mogiły. Zarządca udostępnia również wirtualny spacer po Cmentarzu Centralnym, przydatny przed pierwszą wizytą — przy 22 hektarach i szachownicowym układzie kwater łatwo się pogubić.

Sektor ekologiczny „Las Pamięci”, w którym dopuszczalne są wyłącznie pochówki w urnach biodegradowalnych, miasto utworzyło nie tutaj, lecz na Cmentarzu Lipowym przy ulicy Poniatowskiego.

Inne cmentarze w Gliwicach

Pełną listę nekropolii znajdziesz na stronie wszystkich cmentarzy w Gliwicach.

• Cmentarz Hutniczy — założony w 1808 roku przez zarząd Królewskiej Odlewni Żeliwa, najstarszy zachowany cmentarz w mieście; spoczywa tu John Baildon, szkocki inżynier uważany za ojca polskiego hutnictwa.
• Cmentarz Lipowy — komunalna nekropolia na Zatorzu z 1885 roku, z sektorem ekologicznym „Las Pamięci” i zbiorową mogiłą 56 dzieci — spośród 76 ofiar pożaru kina Kapitol z 24 marca 1919 roku — nakrytą rzeźbą Paula Ondruscha, tego samego, którego grupa stoi na Centralnym.
• Cmentarz Trynecki — parafialna nekropolia w południowej części miasta.
• Cmentarz Żydowski w Gliwicach — kirkut z zachowanymi macewami, pamiątka po przedwojennej gminie żydowskiej.
• Cmentarz Żołnierzy Radzieckich — miejsce spoczynku około 2,5 tysiąca żołnierzy Armii Czerwonej poległych w 1945 roku, na skraju Parku Grunwaldzkiego.
• Cmentarz Komunalny w Łabędach — najmłodszy z gliwickich cmentarzy komunalnych, o powierzchni 5,2 hektara, prowadzony przez miasto od początku lat 60.