Poznań – Cmentarze i Wyszukiwarka Grobów

Historia i rodzaje poznańskich cmentarzy

Poznań ma 22 cmentarze: dwa komunalne, trzynaście parafialnych i siedem wojennych. Ten rozkład mówi o mieście więcej niż jakakolwiek statystyka. Nekropolie komunalne są tu bowiem tylko dwie, ale to one przyjmują dziś większość pochówków — Miłostowo (98,69 ha) i Junikowo (92,69 ha) razem zajmują ponad 190 hektarów i kryją blisko 280 tysięcy osób. Obiema zarządzają Usługi Komunalne, jednostka budżetowa miasta, która przejęła je po spółdzielni Universum prowadzącej obie nekropolie od połowy lat 70.

Siedem cmentarzy wojennych to z kolei ewenement na skalę kraju — wszystkie leżą na jednym zboczu, na stoku poznańskiej Cytadeli, dawnego Fortu Winiary.

Reszta mapy to małe nekropolie parafialne w dzielnicach, które jeszcze sto lat temu były podpoznańskimi wsiami. W Głuszynie parafia św. Jakuba Większego Apostoła prowadzi dwa cmentarze naraz: stary, przykościelny, użytkowany od około 1815 roku, z drewnianą dzwonnicą i pietą na grobie powstańca wielkopolskiego Franciszka Styzińskiego, oraz nowy przy ul. Daszewickiej, założony w 1925 roku i obsadzony szpalerami topoli włoskich. Smochowice dostały własną nekropolię w 1934 roku, na gruncie przekazanym przez parafian, a trzy lata później powstał cmentarz parafii św. Jana Vianneya na Podolanach, zaprojektowany przez Mariana Spychalskiego — tego samego architekta, który szkicował plan Junikowa. Naliczono na nim 210 gatunków roślin naczyniowych, więcej niż na niejednej nekropolii miejskiej.

Nad wszystkim ciąży fakt, którego nie da się obejść: pruska twierdza przez cały XIX wiek decydowała, gdzie w Poznaniu wolno chować zmarłych, a niemiecka okupacja i powojenne porządki wymazały z jego planu kolejne nekropolie.

Najstarszą zachowaną nekropolią miasta jest Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha, założony w latach 1808-1810 przez piwowara Stanisława Kolanowskiego i nazywany dawniej starofarnym. Przejął rolę głównego cmentarza po zamykanym wówczas cmentarzu farnym w centrum i pełni ją do dziś w formie panteonu: na dwóch hektarach, w 575 mogiłach, spoczywa 889 osób — wśród nich Hipolit Cegielski, generał Stanisław Taczak, prezydenci Poznania Cyryl Ratajski i Jarogniew Drwęski oraz kronikarz miasta Marceli Motty. Zwiedzać można codziennie od 10:00 do 18:00.

Drugą najstarszą jest nekropolia parafii św. Wojciecha na stoku Cytadeli, otwarta w 1834 roku — o jej lokalizacji i dacie zdecydowała, podobnie jak o wszystkim w XIX-wiecznym Poznaniu, pruska Komisja Fortyfikacyjna.

Jak wyszukać grób w Poznaniu?

Droga poszukiwań zależy od tego, kto prowadzi cmentarz.

• Cmentarze komunalne — Junikowo i Miłostowo obsługuje wspólna internetowa wyszukiwarka grobów prowadzona przez Usługi Komunalne. Wystarczy imię i nazwisko zmarłego; system zwraca numer kwatery, rzędu i grobu. Biuro na Junikowie: 577 066 700, na Miłostowie: 577 099 400. Do pobrania są też mapy obu nekropolii z zaznaczonymi kwaterami, a przy wejściu na Junikowo działa punkt informacyjny z planami papierowymi.
• Cmentarze parafialne — nie mają wspólnej bazy. Tu jedyną drogą jest kontakt z kancelarią. Numery telefonów wszystkich poznańskich cmentarzy znajdziesz w tabeli porównawczej powyżej oraz na stronach poszczególnych nekropolii. Cmentarz Jeżycki prowadzi własne biuro z ewidencją 10 673 grobów (61 847 59 40), a cmentarz na Winiarach udostępnia parafialną wyszukiwarkę.
• Cmentarze wojenne na Cytadeli — opiekuje się nimi Zarząd Zieleni Miejskiej (61 646 33 44). Groby wojenne objęte są ustawową ochroną państwa i mają odrębną ewidencję.

Jeśli nie znasz daty zgonu, zacznij od dzielnicy, w której zmarły mieszkał. Parafie chowały przede wszystkim własnych wiernych, a niektóre nekropolie — jak Antoninek czy Starołęka — bywały zamykane na kilkadziesiąt lat, więc data zgonu sama zawęża listę możliwych miejsc.

Krematorium i pochówki urnowe

Jedyne krematorium w Poznaniu mieści się w Forcie IIIa, dawnym Forcie Prittwitz, później Sułkowskiego, w granicach Cmentarza Miłostowskiego. Uruchomiono je w 1993 roku — było pierwszym takim zakładem w Polsce. W tym samym roku obok fortu urządzono także pierwsze w kraju pole urnowe, rozwiązanie, które później rozeszło się po polskich nekropoliach.

Pochówek urnowy jest w Poznaniu wyraźnie tańszy od tradycyjnego. Miejsce w grobie urnowym jednomiejscowym na 20 lat kosztuje 700 zł przy 1200 zł za grób ziemny jednomiejscowy. Nisza w kolumbarium to 2000 zł, ale na dłuższy okres — 25 lat — a jej przedłużenie na kolejne ćwierćwiecze tylko 700 zł.

Obie nekropolie komunalne prowadzą też kwatery bez nagrobków: Ogrody Pamięci na Junikowie i Las Pamięci na Miłostowie. Pochówek odbywa się tam w biodegradowalnej urnie, bez płyty i krzyża; kwiaty i znicze składa się przy polnych kamieniach z tabliczkami. Miejsce kosztuje 250 zł, tabliczka drugie tyle.

Kwatery specjalne i wyznaniowe

Poznań nie ma osobnych cmentarzy wyznaniowych — ma za to kwatery wydzielone w obrębie nekropolii komunalnych.

• Kwatera żydowska na Miłostowie — utworzona w 1958 roku, w pięciu zbiorowych mogiłach spoczywają prochy 1008 osób zmarłych i zabitych podczas okupacji. W 1993 roku nadano jej charakter kirkutu, przenosząc tu oryginalne macewy ze zlikwidowanego cmentarza żydowskiego przy ul. Głogowskiej.
• Kwatera ewangelicka i prawosławna — obie na Miłostowie, wydzielone przy okazji powojennej komasacji pochówków.
• Kwatera Powstańców Wielkopolskich 1918-1919 — na Junikowie, od strony ul. Grunwaldzkiej, z kolumbarium, do którego przeniesiono szczątki ekshumowane z zaniedbanych grobów powstańców. Miejsca w tym kolumbarium są bezpłatne.
• Kwatera Żołnierzy Armii Krajowej i Kwatera Kombatancka 1939-1956 — również na Junikowie, ta druga od ul. Cmentarnej.
• Mauzolea rodów romskich — okazałe grobowce na Junikowie, wyróżniające tę nekropolię spośród wszystkich polskich cmentarzy komunalnych.
• Kwatery duchowieństwa — na Junikowie, na Górczynie, gdzie spoczywa wielu proboszczów poznańskich parafii i gdzie osobne pola mają siostry zakonne, oraz na cmentarzu naramowickim.

Cmentarze wojenne — nekropolie Cytadeli

Siedem cmentarzy wojennych na jednym wzgórzu to układ, jakiego nie ma żadne inne polskie miasto. Wszystkie leżą na stoku Cytadeli, dawnego pruskiego Fortu Winiary, w miejscu, gdzie w lutym 1945 roku toczyły się najcięższe walki o Poznań. Cały zespół wpisano do rejestru zabytków nieruchomych.

• Cmentarz Garnizonowy — dziewięć kwater założonych w okresie kształtowania się odrodzonego państwa polskiego, 1491 mogił i 1521 pochowanych. Spoczywają tu żołnierze poznańskiego garnizonu, polscy grekokatolicy powołani do służby w mieście oraz weterani powstania styczniowego 1863-1864. Stoją tu pomniki 7 Pułku Strzelców Konnych i 57 Pułku Piechoty Wielkopolskiej.
• Cmentarz Powstańców Wielkopolskich — formalnie sektor IX cmentarza garnizonowego. Pochowano tu powstańców i żołnierzy Wojsk Wielkopolskich poległych w latach 1918-1920. W 2012 roku złożono tu szczątki Kosynierów Junikowskich, odnalezione przy przebudowie ul. Grunwaldzkiej.
• Cmentarz Lotników Polskich — dwadzieścia potwierdzonych grobów wojennych: jedenaście z II wojny światowej i dziewięć z powstania wielkopolskiego. Sporą część kwatery zajmują lotnicy, którzy zginęli w międzywojennych katastrofach. Obok stoi pomnik 3 Poznańskiego Pułku Lotniczego z 1989 roku.
• Cmentarz Bohaterów Polskich — założony w 1945 roku na trzech tarasach południowego stoku. Spoczywają tu żołnierze z 1939 i lat 1944-1945, ofiary terroru hitlerowskiego i stalinowskiego, a także robotnicy zabici na ulicach Poznania w czerwcu 1956 roku. Nad kwaterami góruje pomnik Ryszarda Skupina z 1967 roku.
• Cmentarz Bohaterów Radzieckich — też z 1945 roku, osiem kwater na terenie dawnego cmentarza garnizonowego, przy głównym wejściu na Cytadelę od południa.
• Cmentarz Prawosławny Garnizonowy — powstał po erygowaniu w 1924 roku prawosławnej parafii garnizonowej i wchłonął kwaterę nekropolii pruskiej z grobami jeńców duńskich z wojny 1864 roku. Chowano tu rosyjskich oficerów z niewoli I wojny światowej, białych emigrantów i dawnych żołnierzy atamana Symona Petlury. Z około 70 grobów większość zniszczyły walki o Fort Winiary.
• Cmentarz Wojenny Wspólnoty Brytyjskiej — 427 żołnierzy i oficerów, najstarsza nekropolia Komisji Grobów Wojennych Wspólnoty Narodów w Polsce. Stoi tu Krzyż Ofiarności oraz Poznan Memorial upamiętniający pięciu żołnierzy Royal Naval Air Service.

Osobne miejsce zajmuje Cmentarz parafii św. Wojciecha — jedyna cywilna nekropolia na tym stoku, rozplanowana tarasowo na 1,36 hektara. W 327 grobach spoczywa 425 osób, wśród nich wydawca Bernard Milski, rektor Uniwersytetu Poznańskiego Jan Grochmalicki i dziewięć sióstr urszulanek.

Ile kosztuje pochówek w Poznaniu?

Na obu cmentarzach komunalnych obowiązuje jeden cennik — miasto ustala stawki zbiorczo, bez rozróżniania nekropolii. To sytuacja odwrotna niż w Warszawie, gdzie każdy cmentarz miejski ma własną tabelę opłat.

Udostępnienie miejsca grzebalnego na 20 lat kosztuje:

• grób ziemny jednomiejscowy — 1200 zł, dwumiejscowy w pionie 1600 zł, dwumiejscowy w poziomie 2000 zł,
• grób trzymiejscowy 2500 zł, czteromiejscowy 3000 zł,
• grób dziecięcy 800 zł, grób urnowy jednomiejscowy 700 zł.

Grób ziemny prolonguje się na kolejne dwadzieścia lat po tej samej stawce co pierwszy pochówek — przedłużenie kosztuje dokładnie tyle, ile pierwotna opłata. Grobowiec dwumiejscowy to 12 000 zł na sto lat, czteromiejscowy 18 000 zł.

Do tego dochodzą opłaty, o których łatwo zapomnieć przy planowaniu pogrzebu: udostępnienie domu przedpogrzebowego 401 zł, nadzór nad pochówkiem 200 zł, nadzór nad pracami kamieniarskimi 80 zł, doba przechowania trumny w chłodni 60 zł, a jednorazowa przepustka na wjazd samochodem 20 zł. Kierowcy z kartą parkingową płacą za wjazd 5 zł, a roczna przepustka kosztuje ich 30 zł. Pełne zestawienie wszystkich pozycji znajdziesz w sekcji „Cennik cmentarzy” powyżej.

Warto wiedzieć, że spopielenie zwłok nie figuruje w cenniku miejskim. Krematorium w Forcie IIIa jest obiektem prywatnym i sam koszt kremacji ustala jego operator, niezależnie od opłat cmentarnych. Na nekropoliach parafialnych stawki ustalają zarządcy indywidualnie i trzeba je sprawdzać w kancelarii.

Cmentarze historyczne i nieistniejące

Mapa poznańskich cmentarzy jest krótsza, niż powinna być, i winne są temu trzy różne siły.

Pierwszą była twierdza. Do początku XIX wieku poznaniaków chowano przy kościołach w obrębie murów, głównie na cmentarzu farnym. Gdy zakazano tej praktyki, rolę głównej nekropolii przejęło Wzgórze św. Wojciecha. Ale każda kolejna decyzja zależała już od pruskiej Komisji Fortyfikacyjnej. W 1832 roku władze zlikwidowały cmentarz protestancki pod budowę fortyfikacji, a część pochówków przeniesiono na Wzgórze. Parafia św. Wojciecha kupiła grunt pod własny cmentarz w Boninie już w 1805 roku — i straciła go na rzecz cytadeli. Dopiero po ugodzie z listopada 1833 roku dostała działkę na zboczu Wzgórza Winiarskiego, gdzie pochówki ruszyły w 1834 roku. Murowanych grobowców nie wolno tam było stawiać aż do 1889 roku, gdy złagodzono przepisy forteczne.

Drugą siłą były epidemie. Fale cholery z lat 1831, 1848-1849 i 1866-1873 zmusiły miasto do zbiorowych pochówków prowadzonych nocą i bez ceremonii. To wtedy, w 1848 roku, ze środków Edwarda Raczyńskiego stanął na Wzgórzu św. Wojciecha „Przysionek śmierci” — kostnica obserwacyjna dla osób dotkniętych tafefobią, lękiem przed pogrzebaniem żywcem. Zwłoki przechowywano tam i obserwowano, zanim uznano zgon za pewny. Budynek działał do 1852 roku i nie zachował się.

Trzecią była wojna i to, co po niej. Okupacja zlikwidowała cmentarz żydowski przy ul. Głogowskiej — jego macewy trafiły ostatecznie na Miłostowo dopiero w 1993 roku. Po 1945 roku zamykano kolejne nekropolie parafialne w centrum, a szczątki zwożono na Miłostowo. Ten sam mechanizm dotknął mniejsze cmentarze w dzielnicach: Antoninek zamknięto po raz pierwszy w 1948 roku, Starołękę w 1947, Jeżyce w 1961, Wildę w 1968. Prawo przewidywało, że po czterdziestu latach zamknięty cmentarz staje się parkiem.

Trzy z nich uratowano w ostatniej chwili. Jeżycki otwarto ponownie 25 maja 1995 roku po trzyletniej rewaloryzacji, cmentarz na Starołęce w 1999, a wildecki cmentarz Bożego Ciała — parkowe założenie z 1912 roku, zaprojektowane przez Kazimierza Karłowskiego, z grobami poznańskich Bambrów — w 2001 roku. Najgorzej wyszedł na tym Antoninek: w księdze zgonów odnotowano 95 pochówków, w terenie można doliczyć się około 160 grobów, a nekropolię przez dekady porządkowali wyłącznie okoliczni mieszkańcy i młodzież z sąsiednich szkół.