Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan, Poznań

Informacje praktyczne

Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan zajmuje Wzgórze św. Wojciecha w centrum Poznania, w sąsiedztwie kościoła św. Wojciecha oraz kościoła karmelitów bosych pw. św. Józefa. To najstarsza zachowana nekropolia miasta — założona w latach 1808–1810, pełniąca rolę panteonu wybitnych postaci Wielkopolski.

Nekropolia ma status zabytku i jest wpisana do rejestru zabytków województwa wielkopolskiego. Administracyjnie podlega samorządowi miejskiemu (od 1971 roku).

Godziny otwarcia: codziennie 8:00–18:00.

Przy bramie wejściowej umieszczono tablicę informacyjną z planem nekropolii i lokalizacją najważniejszych grobów — warto zacząć zwiedzanie właśnie od niej.

Dojazd

Wzgórze św. Wojciecha położone jest w dzielnicy Stare Miasto, w odległości ok. 1,5 km od Starego Rynku. Najbliższe przystanki tramwajowe i autobusowe znajdują się przy ul. Krakowskiej i al. Marcinkowskiego. Z centrum Poznania można dotrzeć pieszo w około 20 minut.

Historia nekropolii

Cmentarz powstał w latach 1808–1810 z inicjatywy Stanisława Kolanowskiego — piwowara i społecznika, który dążył do stworzenia godnego miejsca pochówku dla poznaniaków. Przejął funkcję głównej nekropolii od zamykanego wówczas cmentarza farnego w centrum miasta.

Cmentarz protestancki i konsolidacja

W pobliżu Wzgórza funkcjonował wcześniej cmentarz protestancki, który władze pruskie zlikwidowały w 1832 roku pod budowę fortyfikacji. Część pochówków przeniesiono na Wzgórze św. Wojciecha, co ugruntowało jego rolę jako centralnej nekropolii Poznania, przekraczającej podziały wyznaniowe.

Epidemie cholery (1831–1873)

XIX-wieczne epidemie cholery — szczególnie te z lat 1831, 1848–1849 i 1866–1873 — zmieniły charakter nekropolii. Gwałtowny wzrost śmiertelności zmusił władze do organizowania zbiorowych pochówków, często prowadzonych nocą i bez ceremonii. Lekarze pozostawali bezsilni wobec choroby, a nekropolia stała się symbolem tragedii, która przetaczała się przez miasto falami przez cztery dekady.

„Przysionek śmierci” (1848–1852)

Jednym z najbardziej niezwykłych obiektów, jakie kiedykolwiek stały na tej nekropolii, był „Przysionek śmierci” — budynek ufundowany w 1848 roku ze środków Edwarda Raczyńskiego, mecenasa i fundatora Biblioteki Raczyńskich. Obiekt służył jako kostnica obserwacyjna dla osób dotkniętych tafefobią — lękiem przed pogrzebaniem żywcem. W epoce, gdy medycyna nie potrafiła jeszcze precyzyjnie stwierdzać zgonu, zwłoki przechowywano tu i obserwowano przed ostatecznym pochówkiem. Budynek funkcjonował do 1852 roku i nie zachował się do naszych czasów.

Spory własnościowe i rewitalizacja

Przez dziesięciolecia nekropolia borykała się z konfliktami między parafią a władzami miejskimi o prawo zarządu. W 1958 roku Towarzystwo Miłośników Miasta Poznania powołało Społeczną Komisję Cmentarza Zasłużonych, co zapoczątkowało planową opiekę nad zabytkowymi nagrobkami. W 1971 roku nekropolia przeszła ostatecznie pod zarząd samorządu.

Przełom nastąpił w latach 80., kiedy prof. Zbigniew Zakrzewski zainicjował kompleksową rewitalizację — odnowiono zabytkowe nagrobki, uporządkowano alejki i przywrócono czytelność historycznego układu kwater.

Architektura i sztuka sepulkralna

Nekropolia stanowi galerię sztuki nagrobnej XIX i początku XX wieku. Wśród grobowców współistnieją formy neogotyckie z klasycystycznymi, tworząc przekrój stylów charakterystycznych dla kolejnych dekad.

Najcenniejsze obiekty

• Nagrobek Anieli z Liszkowskich Dembińskiej — dzieło rzeźbiarza Władysława Marcinkowskiego, uznawane za jeden z najwybitniejszych przykładów sztuki sepulkralnej na tej nekropolii
• Barokowa figura Matki Boskiej Niepokalanej z 1771 roku — przeniesiona ze Śródki, najstarszy obiekt sakralny na terenie nekropolii
• Symboliczny nagrobek Hipolita Cegielskiego — przeniesiony z rozebranego Cmentarza Świętomarcińskiego

Inskrypcje na nagrobkach — często wielojęzyczne (polskie, łacińskie, niemieckie) — dokumentują wielokulturowy charakter XIX-wiecznego Poznania.

Znane osoby pochowane na Cmentarzu Zasłużonych

Na Wzgórzu św. Wojciecha spoczywa kilkadziesiąt postaci kluczowych dla historii Wielkopolski. Poniżej najważniejsi z nich, pogrupowani według zasług.

Prezydenci Poznania i politycy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Cyryl Ratajski	1875–1942	Prezydent Poznania (1922–1934), Delegat Rządu RP na Kraj w czasie II wojny światowej
Jarogniew Drwęski	1873–1921	Prezydent Poznania w okresie Powstania Wielkopolskiego, adwokat

Powstańcy i dowódcy wojskowi

Osoba	Lata życia	Kim był/a
gen. Stanisław Taczak	1874–1960	Pierwszy dowódca Powstania Wielkopolskiego 1918–1919

Na nekropolii spoczywają także inni uczestnicy Powstania Wielkopolskiego — ich groby rozsiane są po różnych kwaterach.

Przemysłowcy i działacze społeczni

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Hipolit Cegielski	1813–1868	Przemysłowiec, założyciel Zakładów H. Cegielski, pedagog, działacz organicznikowski

Nagrobek Cegielskiego ma charakter symboliczny — przeniesiono go z rozebranego Cmentarza Świętomarcińskiego. Cegielski należy do najbardziej rozpoznawalnych postaci w historii Wielkopolski, a jego zakłady (dziś H. Cegielski – Poznań S.A.) działają nieprzerwanie od 1846 roku.

Ludzie kultury i nauki

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Marceli Motty	1818–1898	Kronikarz Poznania, autor Przechadzek po mieście, nauczyciel
Władysław Marcinkowski	1858–1947	Rzeźbiarz, twórca wielu nagrobków na tej nekropolii

Motty’ego Przechadzki po mieście pozostają do dziś najważniejszym źródłem wiedzy o XIX-wiecznym Poznaniu — opisują ulice, budynki i postaci, z których wiele dawno już zniknęło.

„Przysionek śmierci” — kostnica obserwacyjna

Ten niezwykły budynek zasługuje na osobną uwagę jako jedyny tego typu obiekt odnotowany w historii poznańskich nekropolii. Ufundowany w 1848 roku ze środków Edwarda Raczyńskiego, stanowił odpowiedź na rozpowszechniony w XIX wieku lęk przed pogrzebaniem żywcem (tafefobię).

W epoce bez elektrokardiografii i nowoczesnej diagnostyki błędne stwierdzenie zgonu nie było rzadkością. Zwłoki umieszczano w „Przysionku” na okres obserwacji — dopiero po upływie wyznaczonego czasu, gdy nie stwierdzono oznak życia, przystępowano do pochówku. Budynek funkcjonował zaledwie 4 lata (1848–1852), ale sam pomysł dobrze oddaje kulturę funeralną tamtej epoki.

Obiekt nie przetrwał do naszych czasów. Podobne kostnicy obserwacyjne powstawały w tym samym okresie w Niemczech (tzw. Leichenhaus), ale na ziemiach polskich były ewenementem.

Starodrzew i krajobraz

Wzgórze św. Wojciecha porasta starodrzew — monumentalne lipy i kasztanowce, które tworzą naturalne sklepienie nad alejkami. Główna aleja, biegnąca od bramy w głąb nekropolii, jest jednym z najbardziej fotogenicznych miejsc na poznańskich cmentarzach.

Parkowy charakter terenu, w połączeniu z sąsiedztwem dwóch zabytkowych kościołów, sprawia, że Wzgórze odwiedzają nie tylko bliscy pochowanych, ale też turyści i miłośnicy architektury.

Inne nekropolie w Poznaniu

Pełną listę poznańskich miejsc pochówku znajdziesz na stronie cmentarzy w Poznaniu. Warto odwiedzić również:

• Cmentarz Jeżycki — zabytkowa nekropolia na Jeżycach z nagrobkami z XIX i XX wieku
• Cmentarz Junikowski — największy czynny cmentarz w Poznaniu