Nowy Cmentarz Żydowski, Łódź

Informacje praktyczne

Cmentarz Żydowski przy ul. Brackiej w Łodzi to największa nekropolia żydowska w Europie. Rozciąga się na 42 hektarach w południowej części Bałut, ograniczony ulicami Bracką, Zagajnikową, Inflancką i Zmienną. Na cmentarzu spoczywa od 180 000 do 230 000 osób w 131 kwaterach, z zachowanymi około 160 000 macewami.

Godziny otwarcia:

• kwiecień–październik: niedziela–czwartek 9:00–17:00, piątek 9:00–15:00
• listopad–marzec: niedziela–czwartek 9:00–15:00, piątek 9:00–13:00
• zamknięty w soboty i święta żydowskie

Wejście od strony ul. Zmiennej. Bilety dostępne w Domu Przedpogrzebowym.

Nekropolią zarządza Gmina Wyznaniowa Żydowska w Łodzi. Kontakt: 42 656 70 19.

Podczas zwiedzania mężczyźni powinni mieć nakrycie głowy (zgodnie z tradycją żydowską). Jednorazowe kippy dostępne przy wejściu.

Dojazd

Cmentarz leży w pobliżu przystanku tramwajowego Bracka (linia 15) oraz przystanków autobusowych przy ul. Zagajnikowej. Z centrum Łodzi dojazd tramwajem zajmuje około 20 minut.

Historia cmentarza

Stary cmentarz żydowski przy ul. Wesołej (założony w 1811 r.) wyczerpał pojemność pod koniec XIX wieku. W 1891 roku fabrykant Izrael Poznański zakupił ponad 10 hektarów gruntów wydzielonych z dóbr Marysin i Arturówek od Juliusza Heinzla. Władze gubernialne zatwierdziły lokalizację 4 września 1892, a oficjalne otwarcie nastąpiło 10 listopada 1892 roku.

Początkowo cmentarz miał powstać na Radogoszczu, ale sprzeciw Heinzla i mieszkańców uniemożliwił tę lokalizację. Wybuch epidemii cholery w 1891 roku przyspieszył poszukiwanie nowego terenu.

Cmentarz powiększano dwukrotnie: w 1910 i 1913 roku.

Dom Przedpogrzebowy Adolfa Zeligsona

W kwietniu 1898 otwarto największy w Polsce dom przedpogrzebowy (850 m² powierzchni zabudowy), wzniesiony według projektu architekta Adolfa Zeligsona z inicjatywy Miny Konstadt, która podarowała na ten cel 18 000 rubli. Budynek w stylu neorenesansowym pełni funkcję rytualną — tu odbywa się tahara (rytualne obmycie ciała) i przygotowanie zwłok do pochówku. Zachował się metalowy stół do obmywania zwłok męskich.

Układ przestrzenny

Cmentarz dzieli się na dwie części oddzielone murem wewnętrznym z reprezentacyjną bramą:

• część przedpogrzebowa — Dom Przedpogrzebowy, pomieszczenia gospodarcze
• część grzebalna — 131 kwater, w tym osobne sekcje dla mężczyzn, kobiet i dzieci

Wszystkie macewy zwrócone są na wschód (zgodnie z tradycją żydowską), z wyjątkiem grobowców rodzinnych przy głównej alei. Całość otoczona ceglanym murem z zachowanymi bramami. Na terenie rośnie ponad 8000 drzew — klony, jesiony i brzozy.

Mauzoleum Izraela Poznańskiego

Przy głównej alei wznosi się największy żydowski grobowiec na świecie — Mauzoleum Izraela Poznańskiego. Monumentalna budowla z szarego granitu posiada imponującą kopułę ozdobioną mozaiką autorstwa wiedeńskiego artysty Antonio Salviatiego. Poznański zastrzegł sobie prawo do 240 sążni kwadratowych (ok. 512 m²) przy głównej alei, gdy ofiarował grunt pod cmentarz.

Mozaika kopuły została odrestaurowana w latach 90. XX wieku, a fasada poddana konserwacji.

Grobowce rodzinne

Przy głównej alei stoją monumentalne grobowce łódzkich dynastii przemysłowych:

Rodzina	Styl architektoniczny	Uwagi
Poznańscy	Granitowe mauzoleum z mozaiką	Największy żydowski grobowiec na świecie
Silbersteinowie	Hellenistyczny, z kopułą	Marmur karraryjski, kopuła zabezpieczona
Jarocińscy	Eklektyczny	Zrekonstruowany
Barcińscy	Monumentalny	Przy głównej alei
Katsenbergowie	Bogato zdobiony	Z metalowym ogrodzeniem
Prussakowie	Antyczny	Kolumnady
Stillerowie	Secesyjny	Z kutymi elementami

Nagrobki prezentują style od antycznych (doryckie i jońskie kolumnady, obeliski, hellenistyczne sarkofagi) po eklektyczne i secesyjne. Metalowe ogrodzenia grobowców to dzieła wysokiej klasy sztuki kowalskiej i odlewniczej. Budulec sprowadzano z Włoch, Czech, Węgier i Szwecji.

II wojna światowa i Pole Gettowe

W latach 1940–1944 cmentarz znalazł się w granicach getta łódzkiego (Litzmannstadt Ghetto). W południowej części wyznaczono Pole Gettowe — miejsce masowych pochówków ofiar getta, gdzie spoczywa około 45 000 osób.

Umieralność w getcie była ogromna — codziennie odbywały się pogrzeby kilkudziesięciu, czasem nawet 170 osób. Na Polu Gettowym spoczywają Żydzi z Łodzi oraz osoby deportowane z gett prowincjonalnych i z terenów Austrii, Czech, Luksemburga i Niemiec. Miejsca pochówku oznaczano metalowymi łóżkami i krzesłami. Pomimo masowości pochówków zachowało się szczegółowe archiwum, umożliwiające ustalenie miejsca spoczynku większości zmarłych.

Inne ofiary na terenie cmentarza

Na nekropolii pochowano również:

• ponad 600 Romów i Sinti z „obozu cygańskiego” funkcjonującego na terenie getta, zmarłych w potwornych warunkach
• członków polskiej konspiracji, w tym żołnierzy AK, egzekwowanych przy zachodnim murze
• nie wszyscy zmarli trafiali na Pole Gettowe — rodziny grzebały bliskich w alejkach i między istniejącymi grobami rodzinnymi

Przy murze od strony ul. Zmiennej zachowały się doły wykopane w styczniu 1945 — przeznaczone na groby ostatnich żydowskich robotników getta. Ich egzekucję udaremniło wyzwolenie miasta przez Armię Czerwoną 19 stycznia 1945 roku.

Miejsca pamięci i pomniki

W 1956 roku na terenie przedcmentarnym stanął pomnik ofiar łódzkiego getta i obozów zagłady — obelisk z jasnego kamienia, przypominający komin krematorium, z symbolem menory i złamanego drzewa dębu. Na tablicy z czarnego marmuru widnieje napis w językach hebrajskim, jidysz i polskim.

Na murze wewnętrznym przy bramie wejściowej umieszczono tablice upamiętniające Żydów zmarłych w getcie i obozach zagłady, którzy nie mają własnych grobów. W październiku 2001 czescy Żydzi umieścili na murze zewnętrznym tablicę poświęconą rodakom deportowanym do łódzkiego getta.

Grajberski szlak pamięci łączy cmentarz przy Brackiej z pomnikiem na stacji Radegast — trasą deportacji łódzkich Żydów do obozów zagłady.

Pole choleryczne i tradycje pogrzebowe

Na cmentarzu wydzielono osobne pola choleryczne dla ofiar epidemii cholery, z oddzielnymi sekcjami dla kobiet i mężczyzn — zgodnie z zasadami judaizmu nakazującymi rozdzielne pochówki.

Mur wewnętrzny pełni funkcję lapidarium — przymocowano do niego fragmenty macew i tablice pamiątkowe. To jedyne w swoim rodzaju rozwiązanie pozwalające zachować uszkodzone nagrobki.

Opieka i renowacja

O cmentarz dba kilka instytucji:

• Gmina Wyznaniowa Żydowska w Łodzi — zarządca nekropolii
• Fundacja Monumentum Iudaicum Lodzense — regularne prace porządkowe, renowacja grobowców (m.in. Silbersteinów, Jarocińskich), inwentaryzacja pól, badania naukowe
• Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzem Żydowskim (od 1984)
• Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej „Pojednanie” i Fundacja Wiecznej Pamięci — sfinansowały naprawę muru cmentarnego

W 2019 roku zakończono inwentaryzację przyrodniczą, a w 2021 rozpoczęto pielęgnację zabytkowego starodrzewia we współpracy ze Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego.

Status zabytkowy

Cmentarz posiada wyjątkowy status prawny:

• 1980 — wpis do rejestru zabytków (nr A/276 z 17.09.1980)
• 2015 — uznanie za pomnik historii przez Prezydenta RP

Poszukiwanie grobów i archiwum

Cmentarz posiada archiwum z dokumentacją pochówków. W celu poszukiwania grobów bliskich należy skontaktować się z Fundacją Monumentum Iudaicum Lodzense, która opracowała bazę danych pochowanych osób. W 2014 roku na cmentarzu odkryto grób Róży Deweltow — lekarki i bohaterki ZSRR.

Inne nekropolie w Łodzi

Pełną listę łódzkich cmentarzy znajdziesz na stronie wszystkich cmentarzy w Łodzi. Sprawdź nasze przewodniki:

• Cmentarz Komunalny Doły — największy cmentarz komunalny Łodzi
• Cmentarz Komunalny Zarzew — drugi co do wielkości cmentarz komunalny
• Cmentarz Wojskowy św. Jerzego — nekropolia wojskowa z kwaterami z obu wojen światowych
• Cmentarz Mariawicki — unikatowa nekropolia wyznania mariawickiego
• Cmentarz Parafialny św. Anny — zabytkowy cmentarz przy ul. Lodowej