Cmentarz Rakowicki, Kraków

Informacje praktyczne

Cmentarz Rakowicki przy ul. Rakowickiej 26 w Krakowie to najstarsza i największa nekropolia komunalna w Polsce. Założony w 1803 roku, rozciąga się na powierzchni 42 hektarów i mieści około 75 tysięcy grobów. Od 1976 roku figuruje w rejestrze zabytków (nr A-584) jako pomnik kultury narodowej.

Godziny otwarcia zmieniają się sezonowo:

• kwiecień–wrzesień: 7:00–20:00
• październik–marzec: 7:00–18:00

Cmentarzem zarządza Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie. Nekropolia zajmuje teren prostokąta o wymiarach ok. 700 × 500 metrów, ograniczony ulicami Rakowicką od wschodu, Prandoty od północy oraz aleją 29 Listopada od zachodu.

Wyszukiwarka grobów

Zarząd Cmentarzy Komunalnych udostępnia internetową wyszukiwarkę grobów umożliwiającą lokalizację pochówków po imieniu, nazwisku i roku śmierci. Na stronie ZCK dostępne są również plany cmentarza z podziałem na kwatery.

Historia Cmentarza Rakowickiego

Powstanie Cmentarza Rakowickiego było bezpośrednim skutkiem reform oświeceniowych. W 1784 roku cesarz Józef II wydał edykt zakazujący pochówków na cmentarzach przykościelnych w obrębie miast ze względów sanitarnych. Władze austriackie wykupiły teren podmiejskiego folwarku Bosackie, a koszty urządzenia nekropolii pokryły miasto Kraków i okoliczne gminy.

Pierwszy pogrzeb odbył się w styczniu 1803 roku — pochowano wówczas 18-letnią Apolonię z Lubowieckich Bursikową. W 2003 roku, z okazji 200-lecia cmentarza, odtworzono jej płytę nagrobną. Nazwa cmentarza pochodzi od drogi (obecnie ulicy Rakowickiej) prowadzącej do oddalonej o 2 km wsi Rakowice.

Początkowo krakowianie niechętnie podchodzili do nowej nekropolii, obawiając się, że odległość od miasta utrudni odwiedzanie grobów. Z czasem cmentarz stał się jednak centralnym miejscem pamięci miasta, a jego teren był wielokrotnie powiększany.

Projekt Karola Kremera (1839)

Najstarsza część cmentarza została rozplanowana w 1839 roku przez architekta Karola Kremera. Zaprojektował ją jako założenie parkowe z charakterystycznym planem bramy, symbolizującym przejście od doczesności do wieczności. Cmentarz otaczał początkowo parkan, a mur wznoszono stopniowo, wykorzystując materiały z rozbiórki krakowskich kościołów. W 1877 roku architekt Salomon Saare zaprojektował budynek administracyjny i kostnicę.

Kaplica Zmartwychwstania Pańskiego (1861–1862)

W centralnym punkcie najstarszej części cmentarza wzniesiono Kaplicę Zmartwychwstania Pańskiego. Budowę sfinansowali krakowscy bankierzy Ludwik i Anna Helclowie, a następnie ofiarowali kaplicę miastu. Murowana świątynia zastąpiła wcześniejszą drewnianą kaplicę i do dziś służy jako główne miejsce ceremonii pogrzebowych na terenie nekropolii.

Cmentarz wojskowy przy ul. Prandoty (1920)

W 1920 roku na terenie dawnego placu ćwiczeń saperów utworzono cmentarz wojskowy nr 388, stanowiący integralną część Rakowickiego. Prostokątny obszar podzielono na 10 kwater. Początkowo chowano tu żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego oraz członków ich rodzin.

W 1990 roku odsłonięto pomnik żołnierzy Armii „Kraków”, przy którym złożono 52 urny z ziemią z pól bitewnych oraz z Katynia, Ostaszkowa i Miednoje. Odrębne kwatery zajmują żołnierze niemieccy oraz żołnierze Armii Czerwonej (przeniesieni spod Barbakanu w 1997 roku).

Architektura i zabytkowe nagrobki

Cmentarz Rakowicki jest cennym zespołem sztuki sepulkralnej. Nagrobki reprezentują style od klasycyzmu po modernizm i są dziełem znanych architektów i rzeźbiarzy, w tym Teofila Żebrawskiego, Feliksa Księżarskiego, Sławomira Odrzywolskiego, Jakuba Szczepkowskiego, Wacława Szymanowskiego i Karola Hukana.

Wśród najcenniejszych obiektów:

• „Anioł Zemsty” autorstwa Konstantego Laszczki — pomnik na grobach ofiar austriackiego bombardowania Krakowa w 1848 roku
• Nagrobek Tadeusza Kantora — rzeźba chłopca siedzącego przy szkolnej ławce, nawiązanie do spektaklu Umarła klasa
• Grób Piotra Skrzyneckiego — z charakterystycznym dzwonkiem na nagrobku
• Płyta Marka Grechuty — z motywami gladioli i złamanej róży z jego rysunków
• Przejmująca postać kobiety w żałobie na grobie rodziny Falterów

Wzdłuż muru przy głównym wejściu, po lewej stronie, znajdują się najstarsze groby i tablice upamiętniające pierwsze pochówki z 1803 roku.

Znane osoby pochowane na Rakowickim

Cmentarz Rakowicki pełni funkcję narodowego panteonu. Spoczywa tu kilkaset osób, których dorobek wpisał się w dzieje Polski.

Malarze i artyści plastyczni

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Jan Matejko	1838–1893	Najwybitniejszy polski malarz historyczny, autor Bitwy pod Grunwaldem
Józef Mehoffer	1869–1946	Malarz, witrażysta, przedstawiciel Młodej Polski
Jerzy Nowosielski	1923–2011	Malarz, ikonopisarz, teoretyk sztuki
Rodzina Kossaków	XIX–XX w.	Dynastia malarzy: Juliusz, Wojciech, Jerzy i inni
Czesław Rzepiński	1905–1995	Malarz, kolortysta krakowski
Jonasz Stern	1904–1988	Malarz awangardowy, ocalały z Holokaustu

Pisarze, poeci i aktorzy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Wisława Szymborska	1923–2012	Poetka, laureatka Nagrody Nobla (1996)
Michał Bałucki	1837–1901	Dramaturg, prozaik, autor komedii Grube ryby
Helena Modrzejewska	1840–1909	Aktorka teatralna o światowej sławie, gwiazda scen amerykańskich
Tadeusz Kantor	1915–1990	Reżyser, twórca Teatru Cricot 2, autor Umarłej klasy
Barbara Kwiatkowska-Lass	1940–1995	Aktorka filmowa, gwiazda polskiej Nowej Fali
Maciej Słomczyński	1922–1998	Pisarz i tłumacz (ps. Joe Alex), tłumacz dzieł Shakespeare’a

Muzycy i artyści estradowi

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Zbigniew Wodecki	1950–2017	Muzyk, kompozytor, skrzypek, autor Zacznij od Bacha
Marek Grechuta	1945–2006	Piosenkarz i kompozytor, autor Dni, których nie znamy
Piotr Skrzynecki	1930–1997	Twórca i prowadzący legendarnej Piwnicy pod Baranami
Ewa Demarczyk	1941–2020	Śpiewaczka, ikona Piwnicy pod Baranami
Halina Czerny-Stefańska	1922–2001	Pianistka, laureatka Konkursu Chopinowskiego (1949)
Jarosław Śmietana	1951–2013	Gitarzysta jazzowy światowej klasy

Prezydenci Krakowa i politycy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Józef Dietl	1804–1878	Prezydent Krakowa, lekarz, reformator szkolnictwa i uzdrowisk
Juliusz Leo	1861–1918	Prezydent Krakowa, twórca Wielkiego Krakowa
Ignacy Daszyński	1866–1936	Premier RP, marszałek Sejmu, działacz niepodległościowy

Naukowcy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Odon Bujwid	1857–1942	Bakteriolog, pionier szczepień przeciw wściekliźnie w Polsce
Walery Goetel	1889–1972	Geolog, twórca sozologii (nauki o ochronie przyrody)
Kazimierz Nitsch	1874–1958	Językoznawca, twórca polskiej dialektologii
Roman Ingarden	1893–1970	Filozof, fenomenolog, uczeń Edmunda Husserla
Michał Bobrzyński	1849–1935	Historyk, namiestnik Galicji, twórca krakowskiej szkoły historycznej

Kwatera lotników brytyjskich — największy brytyjski cmentarz wojenny w Polsce

Wyjątkowym elementem Cmentarza Rakowickiego jest kwatera lotników brytyjskich w części wojskowej przy ul. Prandoty. Spoczywa tu 520 żołnierzy Wspólnoty Brytyjskiej poległych podczas II wojny światowej — co czyni ją jednym z największych brytyjskich cmentarzy wojennych w Polsce.

Lotnicy ci służyli w dywizjonach bombowych RAF i ginęli podczas nalotów na cele w okupowanej Europie. Ich samoloty były zestrzelone nad terytorium ówczesnej Generalnej Guberni. Kwatera jest utrzymywana przez Commonwealth War Graves Commission i stanowi miejsce regularnych uroczystości z udziałem brytyjskich dyplomatów.

Grób rodziny Wojtyłów

Na cmentarzu wojskowym przy ul. Prandoty znajduje się grób rodziny Wojtyłów — rodziców i brata przyszłego papieża Jana Pawła II. Spoczywają tu Emilia z Kaczorowskich Wojtyłowa i Karol Wojtyła senior oraz Edmund Wojtyła, brat Karola. W 2005 roku odsłonięto przy grobie pomnik Jana Pawła II autorstwa prof. Czesława Dźwigaja.

Grób jest jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc na cmentarzu. Wierni regularnie przybywają na modlitwę, pozostawiając różańce i kwiaty.

Aleja Zasłużonych (kwatera LXIX)

Aleja Zasłużonych, zlokalizowana w kwaterze LXIX, to panteon polskiej kultury współczesnej. Wydzielona część cmentarza gromadzi groby wybitnych postaci XX i XXI wieku — artystów, naukowców, duchownych i działaczy społecznych.

W Alei Zasłużonych pochowano również ofiary katastrofy lotniczej pod Smoleńskiem z 2010 roku, w tym prezesa IPN Janusza Kurtykę, posła Wiesława Wodę i dowódcę Wojsk Specjalnych RP gen. Włodzimierza Potasińskiego.

Wśród innych pochowanych: dominikanin o. Adam Studziński (kapelan II Korpusu Polskiego, uczestnik bitwy pod Monte Cassino), fotografik Paweł Bielec i pisarz Julian Kawalec.

Ochrona i renowacja

Od 1981 roku działa Obywatelski Komitet Ratowania Krakowa, który w ramach komisji ds. Ratowania Cmentarzy organizuje coroczne kwesty na rzecz zabytkowych nagrobków. We współpracy z gminą Kraków i Społecznym Komitetem Odnowy Zabytków Krakowa w ciągu ponad 30 lat odrestaurowano około tysiąca nagrobków nieposiadających dysponentów.

Dokumentacja historyczna, w tym biogramy pochowanych osób, jest częściowo przechowywana w Archiwum Narodowym w Krakowie.

Inne nekropolie w Krakowie

Pełną listę nekropolii w stolicy Małopolski znajdziesz na stronie wszystkich cmentarzy w Krakowie. Sprawdź również nasze szczegółowe przewodniki:

• Cmentarz Batowicki — największy czynny cmentarz komunalny w Krakowie
• Cmentarz Salwatorski — zabytkowa nekropolia u stóp kopca Kościuszki
• Cmentarz Grębałów — cmentarz komunalny w dzielnicy Nowa Huta
• Nowy Cmentarz Podgórski — nekropolia w Podgórzu z widokiem na Kraków