Cmentarz Powązkowski (Stare Powązki), Warszawa

Informacje praktyczne

Cmentarz Powązkowski (Stare Powązki) przy ul. Powązkowskiej 1 w Warszawie to najstarsza i najbardziej zabytkowa nekropolia stolicy, założona 4 listopada 1790 roku. Na obszarze 43 hektarów znajduje się około 70 tysięcy grobów, w których spoczywa ponad milion osób.

Cmentarz jest Pomnikiem Historii (od 2014 roku) i figuruje w rejestrze zabytków (od 1965 roku). Opiekę sprawuje Kuria Metropolitalna Warszawska, a społeczną pieczę pełni Społeczny Komitet Opieki nad Starymi Powązkami im. Jerzego Waldorffa.

Godziny otwarcia bram zmieniają się sezonowo:

• maj–wrzesień: 7:00–20:00
• październik: 7:00–19:00
• listopad–kwiecień: 7:00–18:00

Dojazd i komunikacja

Cmentarz leży w dzielnicy Wola, w kwadracie ulic Okopowej, Powązkowskiej, Tatarskiej i Jana Ostroroga. Główne bramy wejściowe znajdują się od strony ul. Powązkowskiej.

Dojazd komunikacją miejską:

• tramwaj linii 22
• autobus linii 180

Parkowanie możliwe przy ulicach otaczających cmentarz lub w Centrum Handlowym Arkadia (kilka minut spacerem od nekropolii).

Historia Starych Powązek

Cmentarz został założony 4 listopada 1790 roku na działce podarowanej przez rodzinę Szymanowskich. Uroczyste poświęcenie odbyło się 20 maja 1792 roku w obecności króla. Początkowo nekropolia zajmowała zaledwie 2,6 hektara.

Kościół św. Karola Boromeusza i katakumby

W 1792 roku ukończono budowę kościoła św. Karola Boromeusza, zaprojektowanego przez Dominika Merliniego — nadwornego architekta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wraz z kościołem powstały katakumby, które do dziś stanowią jedyną tego typu budowlę cmentarną w Warszawie. Odbudowa katakumb po zniszczeniach wojennych trwała do 1970 roku.

Rozbudowa w XIX wieku

Nekropolia była wielokrotnie powiększana dzięki darowiznom i wykupom gruntów:

• początek XIX w. — darowizny rodzin Korwin-Szymanowskich i Łaszczyńskich
• 1837 — powiększenie o 13 hektarów
• 1841 — włączenie parcel majątku Ciszewskich
• 1851–1852 — dokupienie terenów od Józefy Graffowej i Marianny Ścisłowskiej
• 1864–1871 — dalsze poszerzenia na zasadzie wywłaszczenia
• 1875 — po zniwelowaniu wału Lubomirskiego i przeprowadzeniu ul. Okopowej cmentarz włączony w granice administracyjne Warszawy

Aleja Zasłużonych

W 1925 roku utworzono Aleję Zasłużonych wzdłuż południowej ściany katakumb. Pierwszym pochowanym w niej został Władysław Reymont, laureat Nagrody Nobla. Aleja została wpisana do rejestru zabytków w 2020 roku.

II wojna światowa i Powstanie Warszawskie

We wrześniu 1939 roku uszkodzonych zostało 29 kwater. W 1942 roku naloty radzieckie uszkodziły kolejne kwatery od strony ul. Okopowej.

Podczas Powstania Warszawskiego w 1944 roku cmentarz stał się miejscem walk — Niemcy wprowadzili na teren nekropolii czołgi. Na cmentarzu działały podziemne arsenały broni Armii Krajowej oraz punkty przeładunkowe dostaw żywności do warszawskiego getta. Podczas akcji „Pawiak” teren cmentarza służył jako trasa ewakuacyjna dla więźniów.

Ochrona i renowacja

Ceglany mur cmentarza wpisano do rejestru zabytków w 2009 roku — remont muru trwał od 2010 do 2024 roku. W 2014 roku cmentarz (wraz z pięcioma innymi nekropoliami) uzyskał status Pomnika Historii.

Warszawski ratusz przeznaczył ponad 5,6 mln zł w ciągu ostatniej dekady na prace konserwatorskie, dzięki czemu odrestaurowano blisko 200 nagrobków i kaplic, w tym zabytkową bramę św. Honoraty z 1915 roku.

Znane osoby pochowane na Starych Powązkach

Na Starych Powązkach spoczywają tysiące wybitnych Polaków. Poniżej najważniejsze postacie w podziale na kategorie.

Pisarze i poeci

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Władysław Reymont	1867–1925	Laureat Nagrody Nobla (1924), autor Chłopów i Ziemi obiecanej
Bolesław Prus	1847–1912	Pisarz pozytywizmu, autor Lalki i Faraona
Zbigniew Herbert	1924–1998	Poeta, eseista, twórca cyklu Pan Cogito
Bolesław Leśmian	1877–1937	Poeta, czołowy twórca dwudziestolecia międzywojennego
Leopold Staff	1878–1957	Poeta, tłumacz, eseista
Kazimierz Wierzyński	1894–1969	Poeta, złoty medalista olimpijski w konkursie literackim (1928)
Melchior Wańkowicz	1892–1974	Pisarz, reportażysta, autor Bitwy o Monte Cassino
Agnieszka Osiecka	1936–1997	Poetka, autorka tekstów piosenek
Jacek Kaczmarski	1957–2004	Poeta, bard, autor Murów

Kompozytorzy i muzycy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Stanisław Moniuszko	1819–1872	Ojciec polskiej opery narodowej, autor Halki i Strasznego dworu
Witold Lutosławski	1913–1994	Kompozytor i dyrygent światowej sławy
Henryk Wieniawski	1835–1880	Skrzypek-wirtuoz i kompozytor
Czesław Niemen	1939–2004	Piosenkarz, multiinstrumentalista, ikona polskiego rocka
Jan Kiepura	1902–1966	Tenor o międzynarodowej sławie
Hanka Ordonówna	1902–1950	Piosenkarka, tancerka, aktorka
Władysław Szpilman	1911–2000	Pianista i kompozytor, bohater filmu Pianista

Aktorzy i twórcy filmowi

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Krzysztof Kieślowski	1941–1996	Reżyser, autor Dekalogu i trylogii Trzy kolory
Andrzej Łapicki	1924–2012	Aktor, reżyser, rektor PWST
Hanka Bielicka	1915–2006	Aktorka, artystka kabaretowa
Irena Kwiatkowska	1912–2011	Aktorka teatralna, filmowa i telewizyjna
Kalina Jędrusik	1931–1991	Aktorka, piosenkarka
Jadwiga Smosarska	1898–1971	Gwiazda polskiego kina międzywojennego
Stefan Jaracz	1883–1945	Aktor, założyciel teatru Ateneum
Marek Perepeczko	1942–2005	Aktor, odtwórca roli Janosika

Działacze, bohaterowie i politycy

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Irena Sendlerowa	1910–2008	Uratowała ok. 2500 żydowskich dzieci podczas Holocaustu
Stefan Starzyński	1893–1939	Prezydent Warszawy, symbol obrony stolicy (grób symboliczny)
Edward Rydz-Śmigły	1886–1941	Marszałek Polski
Franciszek Żwirko	1895–1932	Pilot, zwycięzca zawodów Challenge (1932)

Architekci i artyści

Osoba	Lata życia	Kim był/a
Henryk Marconi	1792–1863	Włoski architekt, twórca wielu budowli w Warszawie
Jerzy Waldorff	1910–1999	Krytyk muzyczny, inicjator corocznej kwesty powązkowskiej

Architektura i zabytkowe nagrobki

Na Starych Powązkach znajdują się liczne kaplice, mauzolea i rzeźby reprezentujące style od klasycyzmu przez neogotyk po modernizm. Teren cmentarza obejmuje 436 kwater, a sam system oznaczeń kwater, rozwijany przez ponad 150 lat, jest zabytkiem.

Wśród twórców nagrobków — wybitni polscy rzeźbiarze: Xawery Dunikowski, Henryk Kuna, Konstanty Laszczka, Olga Niewska, Edward Wittig i Barbara Zbrożyna.

Najcenniejsze obiekty architektoniczne:

• Kaplica rodziny Lesserów — proj. Józef Pius Dziekoński
• Kaplica Blochów — proj. Witold Lanci
• Kaplica rodziny Kronenberga — proj. Artur Goebel
• Kaplica Kisiel-Kiślańskich — proj. Stefan Szyller
• Grobowiec Epsteinów — proj. Józef Dietrich
• Modernistyczny grobowiec Adama Malinowskiego — proj. Stanisław Brukalski
• Symboliczny nagrobek Stefana Starzyńskiego — proj. Bohdan Pniewski

Kwesta powązkowska

Od 1975 roku, z inicjatywy Jerzego Waldorffa, co roku w dniach Wszystkich Świętych i Zaduszek odbywa się kwesta na rzecz renowacji Starych Powązek. Do grona kwestarzy należą aktorzy, dziennikarze, politycy, pisarze i młodzież.

Dzięki zbiórkom przeprowadzono około 1700 remontów zabytkowych kwater i pomników. W 2024 roku kwesta powązkowska została wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Wyszukiwarka grobów

Lokalizację grobów na Starych Powązkach można sprawdzić w wyszukiwarce online: mapa.um.warszawa.pl. Serwis umożliwia wyszukanie miejsca spoczynku po imieniu i nazwisku.

Dla grup szkolnych dostępne są bezpłatne lekcje z przewodnikiem. Organizowane są również spacery tematyczne dla osób indywidualnych oraz materiały edukacyjne do samodzielnego zwiedzania.

Inne cmentarze w Warszawie

Stare Powązki to jedna z kilku historycznych nekropolii stolicy. Sprawdź również nasze przewodniki po warszawskich cmentarzach:

• Cmentarz Bródnowski — największy cmentarz w Polsce (ponad 100 ha), założony w 1884 roku na Pradze Północ
• Cmentarz Wolski — zabytkowa nekropolia na Woli przy ul. Wolskiej 269, z grobami z XIX wieku
• Cmentarz Wawrzyszewski — cmentarz parafialny na Bielanach przy ul. Wawrzyszewskiej 23