Cmentarz św. Franciszka na Chojnach, Łódź

Informacje praktyczne

Cmentarz św. Franciszka na Chojnach przy ul. Rzgowskiej 156/158 to najstarsza nekropolia w łódzkiej dzielnicy Chojny. Zajmuje 4,75 hektara między ulicami Rzgowską, Komorniki, Kominową i Chóralną. Cmentarz jest czynny codziennie od 7:00 do zmroku.

Nekropolią administruje Kuria Metropolitalna Archidiecezji Łódzkiej — jest to cmentarz parafialny, nie komunalny. W sprawach administracyjnych (pochówki, opłaty, prolongaty) kontakt telefoniczny pod numerem 42 646 11 39.

Główne wejście od ul. Rzgowskiej 156/158. Drugie wejście od strony ul. Komorniki.

Historia Cmentarza św. Franciszka

Powstanie nekropolii (lata 80. XIX w.)

Cmentarz powstał w latach 80. XIX wieku w bezpośrednim związku z zamknięciem dotychczasowej nekropolii przy kościele św. Wojciecha. Rosnąca liczba mieszkańców industrializującej się Łodzi wymusiła wyznaczenie nowego miejsca pochówku na ówczesnych peryferiach miasta — na terenie wsi Chojny.

Wybór lokalizacji przy trakcie rzgowskim okazał się trafny. Chojny, włączone do Łodzi w 1915 roku, rozrastały się dynamicznie jako robotnicze przedmieście. Najstarsze zachowane nagrobki na cmentarzu pochodzą z 1897 roku.

Kaplica cmentarna (1928)

W 1928 roku na terenie nekropolii wzniesiono murowaną kaplicę cmentarną, która do dziś stanowi centralny punkt architektoniczny cmentarza. Obiekt pełni funkcję sakralną — odbywają się w nim ceremonie pogrzebowe i nabożeństwa żałobne.

Okres międzywojenny i zabytki

Okres międzywojenny to czas największego rozkwitu nekropolii. Z tego okresu pochodzi większość zabytkowych nagrobków — od skromnych kamiennych płyt po bardziej okazałe kompozycje z elementami rzeźbiarskimi. W odróżnieniu od wielkich łódzkich nekropolii (takich jak Cmentarz Komunalny Doły czy Stary Cmentarz przy ul. Ogrodowej), nie znajdziemy tu monumentalnych mauzoleów fabrykanckich — dominuje kameralny, parafialny charakter.

II wojna światowa

Podczas niemieckiej okupacji Łodzi (1939–1945) cmentarz odegrał szczególną rolę. Już od 1939 roku nekropolia św. Franciszka stała się jedną z zaledwie dwóch lokalizacji w mieście, na których okupant zezwalał na pochówki Polaków. Od 1942 roku ograniczenia zaostrzono — chować wolno było wyłącznie osoby polskiej narodowości.

Te restrykcje wpisywały się w politykę germanizacji Litzmannstadt (nazwa Łodzi w czasie okupacji). Cmentarz pełnił wówczas podwójną funkcję: miejsca pochówku i niemego świadka oporu wobec prób wymazania polskiej tożsamości. Po wojnie nekropolię odbudowano i przywrócono do normalnego funkcjonowania.

Architektura i zabytkowe nagrobki

Cmentarz prezentuje typową dla parafialnych nekropolii architekturę sepulkralną przełomu XIX i XX wieku. Dominują kaplice nagrobne z piaskowca, krzyże żeliwne oraz płyty z granitu.

Wśród zachowanych obiektów wyróżniają się:

• nagrobki z lat 1897–1920 przy głównej alei — najstarsze na cmentarzu
• kaplica cmentarna z 1928 roku — murowana, w dobrym stanie
• grobowce rodzinne z okresu międzywojennego z elementami secesyjnymi i neoklasycystycznymi

Stan zachowania zabytkowych nagrobków jest zróżnicowany. Część starszych obiektów wymaga pilnych prac konserwatorskich — napisy na kamieniach z końca XIX wieku ulegają stopniowej erozji.

Znane osoby pochowane na Cmentarzu św. Franciszka

Na cmentarzu spoczywają osoby zasłużone dla Łodzi i regionu, głównie ze świata nauki, kultury i duchowieństwa.

Naukowcy

Osoba	Kim był/a
Stanisław Liszewski (1940–2016)	Geograf, rektor Uniwersytetu Łódzkiego (2002–2008), badacz geografii turyzmu
Lucyna Fagasiewicz	Botanik, pracownik naukowy UŁ, badaczka flory środkowej Polski

Artyści i twórcy

Osoba	Kim był/a
Hieronim Przybył	Reżyser filmowy, twórca filmów dokumentalnych
Wiesław Jażdżyński	Literat, autor związany z łódzkim środowiskiem literackim
Antoni Kierpal	Malarz, artysta plastyk

Duchowni i działacze społeczni

Osoba	Kim był/a
Antoni Sobczyński	Duchowny katolicki, poseł na Sejm, łączył posługę kapłańską z działalnością publiczną
Franciszek Heliński	Działacz spółdzielczości, organizator ruchu spółdzielczego w regionie łódzkim
Anna Góralska	Historyk literatury, badaczka polskiego piśmiennictwa

Cmentarz św. Franciszka podczas okupacji — jedyna nekropolia dla Polaków

To jedna z najbardziej znaczących kart w historii tego cmentarza. W latach 1939–1945 niemieckie władze okupacyjne wprowadziły ścisłe regulacje dotyczące pochówków w Litzmannstadt (okupacyjna nazwa Łodzi). Polacy mogli być chowani wyłącznie na dwóch cmentarzach w mieście — nekropolia św. Franciszka na Chojnach była jednym z nich.

Fakt ten sprawia, że cmentarz stanowi ważne miejsce pamięci o okupacji — spoczywa tu wielu łodzian zmarłych w dramatycznych warunkach wojennych. Groby z lat 1939–1945, choć często skromne, dokumentują losy polskiej ludności cywilnej podczas niemieckiej okupacji.

Inne nekropolie w Łodzi

Pełną listę nekropolii znajdziesz na stronie wszystkich cmentarzy w Łodzi. Sprawdź również przewodniki po innych łódzkich cmentarzach:

• Cmentarz Komunalny Doły — największa łódzka nekropolia z kwaterami wojennymi
• Cmentarz Komunalny Zarzew — cmentarz komunalny w południowej części miasta
• Cmentarz Mariawicki — unikalna nekropolia wyznania mariawickiego
• Cmentarz św. Antoniego w Łagiewnikach — przy zabytkowym sanktuarium franciszkańskim
• Cmentarz NSJ na Retkini — wpisany do Gminnej Ewidencji Zabytków
• Cmentarz pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy — parafialny na Widzewie
• Cmentarz św. Anny — nekropolia przy jednej z najstarszych łódzkich parafii